Gazeteci, 4857 sayılı İş Kanunu'na tabi değildir. Kendi kanunu vardır: 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun. Bu sayfa, o kanundan doğan 36 sorunun cevabını sözleşmeden tazminata, süreçteki sırasına göre topluyor. Cevapların tamamı kanunun resmî metninden, madde numaralarıyla birlikte yazıldı.
Önce Şunu Netleştirin: Kim Gazeteci?
Kanun, 4857'deki "işçi" tanımının dışında kalan fikir ve sanat işçileri için ayrı bir rejim kurar. Kapsam 2022'de genişledi.
| Kapsamdaki kuruluş | Not |
|---|---|
| Gazete | — |
| İnternet haber siteleri | 7418 sayılı Kanunla eklendi — 18/10/2022'den itibaren |
| Mevkuteler (süreli yayınlar) | — |
| Haber ve fotoğraf ajansları | — |
| Kapsam dışı | Devlet, il, belediye ve KİT'lerin memur ve hizmetlileri (m.2) |
Anahtar Sayılar
| Konu | Sayı | Dayanak |
|---|---|---|
| Günlük çalışma süresi | 8 saat | Ek m.1 |
| Fazla mesai üst sınırı | Günde 3 saat | Ek m.1 |
| Fazla mesai zammı | %50; saat 24.00'ten sonrası bir misli fazlasıyla | Ek m.1 |
| Yıllık izin | 4 hafta; meslekte 10 yıldan fazlaysa 6 hafta | m.21 |
| Hafta tatili | 1 gün; devamlı gece çalışmasında 2 gün | m.19 |
| İhbar süresi (işverenden) | Kıdem 5 yıldan az 1 ay, 5 yıl ve üzeri 3 ay | m.6 |
| İhbar süresi (gazeteciden) | 1 ay | m.7 |
| Deneme süresi | En çok 3 ay — yalnız mesleğe ilk girişte | m.10 |
| Stajyer sınırı | Yazı işleri kadrosunun %10'u | m.10 |
| Yıllık ikramiye | Asgari 1 aylık ücret | m.14 |
| Ölüm tazminatı tabanı | Aylık ücretin 3 misli | m.18 |
| Hastalıkta fesih eşiği | 6 ay | m.12 |
| Yayın tatilinde ücret | 2 ay | m.17 |
| Sözleşme bildirimi | 15 gün | m.9 |
1. Kapsam ve Sözleşme
- Gazeteci kimdir, 5953 kimleri kapsar?
- İnternet haber sitesi çalışanı 5953'e tabi mi?
- Radyo-TV haber çalışanı hangi kanuna tabi?
- Sosyal medya editörü fikir işçisi sayılır mı?
- Freelance gazeteci 5953 kapsamında mı?
- Gazeteci sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?
- Gazetecide deneme süresi ne kadar?
- 5953 ile 4857 arasındaki farklar nelerdir?
- Sözleşmesiz gazeteci çalıştırmanın cezası nedir?
2. Ücret
- Gazeteci ücreti ne zaman ödenir?
- Gazeteci ücreti bankaya yatırılmak zorunda mı?
- Gazeteciye yıllık ikramiye zorunlu mu?
- Sözleşme dışı yazı için ayrı ücret ödenir mi?
- Gazeteci ücreti geciktirilirse ne olur?
Bu bölümün en çok atlanan kalemi yıllık ikramiyedir: 14. madde her hizmet yılı sonunda asgari bir aylık ücret tutarında ödeme arar ve 4857'de bunun karşılığı yoktur.
3. Çalışma Süresi ve Fazla Mesai
4. İzinler
- Gazetecinin yıllık izni kaç hafta?
- Yıllık izin hesabında hangi kıdem esas alınır?
- Gazetecinin hafta tatili kaç gün?
- Gazetecinin mazeret izinleri nelerdir?
- Gazeteciye yıllık izin verilmezse yaptırım nedir?
Yıllık izin hakkından feragat edilemez (m.21). Bu yüzden izni kullandırmayıp yerine para ödemek yükümlülüğü karşılamaz; 29. maddedeki yaptırım işlemeye devam eder.
5. Fesih ve Tazminat
- Gazeteci ihbar süresi kaç ay?
- Gazeteci kıdem tazminatını nasıl hak eder?
- Gazetecinin kıdemi nasıl hesaplanır?
- Kıdem tazminatı alan gazetecinin kıdemi sıfırlanır mı?
- Kıdem tazminatı taksitle ödenebilir mi?
- Gazeteci istifa ederse kıdem tazminatı alır mı?
- Gazeteci hangi hâllerde derhal fesih yapabilir?
- Gazeteci iş güvencesinden yararlanır mı?
6. Özel Durumlar
Hastalık, askerlik, gebelik, tutukluluk, yayının kapanması ve ölüm hâlleri için kanun ayrı ayrı düzen kurar.
7. Denetim, Bildirim, Sendika ve Mahkeme
- Gazeteciye rekabet yasağı konabilir mi?
- Gazeteci sözleşmesi nereye bildirilir?
- Gazeteci davası hangi mahkemede görülür?
- Gazetecinin kazanılmış hakları düşürülebilir mi?
- Gazeteci ücretlerini kim denetler?
- Gazetecinin SGK bildirimi nasıl yapılır?
- Gazetecinin sendika hakkı var mı?
- Gazeteci alacaklarında zamanaşımı kaç yıl?
8. Asgari Kadro ve Resmî İlan Bağlantısı
Özlük hakları rejimi tek başına durmaz: resmî ilan yayımlama hakkı, gazetenin asgari fikir işçisi kadrosu tutmasına bağlıdır ve bu kadroda kimin sayılabileceğini Basın İlan Kurumu kararları belirler. 5953'e uygun yazılı sözleşme, iki rejimin de ortak dayanağıdır.
Anayasa Mahkemesi İptalleri
Bu kanunun son yıllarda üç hükmü iptal edildi. Hesap yapanların üçünü de bilmesi gerekir; internetteki pek çok kaynak hâlâ iptal öncesi metne göre yazılmış durumda.
| Karar | İptal edilen | Yürürlük | Pratik sonucu |
|---|---|---|---|
| 19/9/2019 — E.2019/48, K.2019/74 | Ek m.1'in fazla mesai ödeme zamanına ilişkin ikinci cümlesi | 19/11/2019 | Zam oranları ve ödeme yükümlülüğü yürürlükte |
| 25/12/2019 — E.2019/108, K.2019/101 | m.14'ün ikinci fıkrası | 14/2/2020 | Günlük %5 gecikme zammı kalktı |
| 4/5/2023 — E.2021/62, K.2023/89 | m.6'nın ilk fıkrası ve tazminat fıkrasındaki ikinci cümle | 14/6/2023 | m.6'nın ilk fıkrası ve tazminat fıkrasındaki ikinci cümle iptal edildi; kanun metni iptal edilen hükümlerin içeriğini aktarmaz |
Kanunun 20 ve 28. maddeleri ise çok daha önce, Anayasa Mahkemesinin 20/1/1993 tarihli ve E.1992/36, K.1993/4 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.
İdarî Para Cezaları
| Madde | Fiil | Ceza |
|---|---|---|
| m.26/a | Yazılı iş akdi yapmamak | Her bir sözleşme için maktu ceza |
| m.26/b | Kıdem tazminatını ödememek | Maktu ceza + tazminat yine ödenir |
| m.26/c | Ölüm tazminatını ödememek | Maktu ceza + tazminat yine ödenir |
| m.27/a | Ücreti zamanında ya da bankaya ödememek | Her bir gazeteci için |
| m.27/b | Askerlik veya gebelik ücretini ödememek | Her bir gazeteci için |
| m.27/c | Tutukluluk ya da yayın tatili ücretini ödememek | Her bir gazeteci için |
| m.29 | Yıllık izni vermemek | İzin ücretlerinin 3 katı + gazeteciye ücret 2 kat |
| m.30 | Kazanılmış hakları aşağı çekmek (m.25 ihlali) | Maktu ceza |
| Ek m.3 | Fazla mesai ücretini ödememek veya eksik ödemek | Ödenmeyen tutarın 5 katı |
Cezaları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bölge müdürü verir (m.30). Kanundaki maktu rakamlar 2008 tarihlidir ve yeniden değerlemeye tabidir.
5953 ile 4857: Tek Bakışta
| Konu | 5953 (gazeteci) | 4857 (işçi) |
|---|---|---|
| Kıdem hesabı | Mesleğe ilk giriş tarihinden | Aynı işverendeki hizmet |
| Yıllık izin | 4 hafta; 10 yıl üzeri 6 hafta | 14 – 26 gün |
| Yıllık ikramiye | Zorunlu — asgari 1 aylık ücret | Zorunlu değil |
| Ücret ödeme | Her ay peşin | Çalışma karşılığı |
| Fazla mesai | %50; gece yarısı sonrası iki kat | %50 |
| Fazla mesai sınırı | Günde 3 saat | Yılda 270 saat |
| Rekabet yasağı (iş sonrası) | Batıl | Şartları varsa geçerli |
| İş güvencesi | 4857 m.18–21, 29 kıyasen | Doğrudan |
Araçlar ve Şablonlar
Hesap ve belge tarafı için hazırladığımız kalemler:
- Gazeteci İş Sözleşmesi Şablonu (5953 uyumlu) — m.4'teki üç zorunlu kalemi dayanak maddesiyle birlikte verir.
- Kıdem ve İhbar Tazminatı Hesaplayıcı — kıdem meslekteki toplam hizmete, ihbar aynı işyerindeki süreye bakar; ikisini ayrı ayrı çıkarır.
- Fazla Mesai Ücreti Hesaplayıcı — gece yarısından sonraki saatleri ayrı katsayıyla hesaplar.
Diğer Ana Yönergeler
| Yönerge | Kapsamı |
|---|---|
| Resmî İlan Soruları | Hak kazanma, kadro, içerik ve trafik eşikleri, gösterge, kontenjan, yaptırım — 50 soru |
| Haber Yazarken Hukuki Sınırlar | Kimlik ve görüntü, özel hayat, soruşturmanın gizliliği, cevap hakkı, sorumluluk — 55 soru |
| RTÜK ve Yayıncılık Soruları | Yayın ilkeleri, reklam sınırları, yaptırımlar, lisans, seçim ve TRT — 45 soru |
| Dijital Yayıncılık Soruları | Telif ve alıntı, içerik kaldırma, KVKK, reklam etiketleme, bilgi edinme — 44 soru |
| Basın Mevzuatı Araç ve Şablonları | Sözleşme ve künye şablonları, hesaplayıcılar, kontrol listeleri, sözlük |
| Yayın Kurma Soruları | Beyanname, künye, sorumlu müdür, teslim, arşiv, lisans, baskı ve dağıtım — 47 soru |