Türkiye'nin yürürlükteki en eski basın mevzuatlarından biri hâlâ iş görüyor: 21/6/1927 tarihli ve 1117 sayılı Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kanunu. Kanun iki ayrı rejim kurar — bir grup yayın için karar–damga–zarf, başka bir grup için doğrudan yayın yasağı. Bu yönerge 18 başlığı bir arada topluyor.
İki Rejim
| m.4 rejimi | Ek m.2 rejimi | |
|---|---|---|
| Hangi yayınlar? | Bir aydan uzun süreli mevkuteler ve kitap benzeri basılmış eserler | Bir aydan az süreli mevkuteler ve ekleri; afiş, ilan, fotoğraf, poster, kartpostal, takvim |
| Kurul kararı | Şart — m.2/1 | Maddede öngörülmemiş — doğrudan yasak |
| Sonuç | Damga, zarf, teşhir, nakil ve ilan yasakları | Yayın yapılamaz |
| Yaptırım | m.7 — para cezası | Doğrudan ceza kanununa atıf |
| Fon kesintisi | Var — ek m.1 (%25 / %40) | Yok |
| Nüsha gönderme | Var — m.8 | Var — m.8 |
1. Kanun ve Kurul
- 1117 sayılı Kanun nedir? Muzır neşriyat tanımı
- Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu: yapısı ve üyeleri
- Kurul inceleme usulü: bir yayın nasıl incelemeye alınır?
- Sanat ve bilim istisnası: hangi eserler kapsam dışı?
Madde 1: 18 yaşından küçüklerin maneviyatı üzerinde muzır tesir yapacağı anlaşılan mevkute ve diğer basılmış eserler sınırlamalara tabi tutulur. Madde 2: sınırlamanın doğması için Kurul kararı şarttır; Kurul incelemesinde 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunundaki genel amaç ve temel ilkeleri gözetmek zorundadır. Madde 6: fikrî, içtimaî, ilmî ve bedii kıymeti haiz olan eserler kanunun şümulünden hariçtir.
2. Karar Sonrası Yükümlülükler
- Muzır karar verilen yayına uygulanan tedbirler
- Zarflı satış, 18 yaş uyarısı ve teşhir yasağı
- Muzır yayının ilan ve reklamı yapılabilir mi?
- Gönüllü 18+ etiketi basmak yeterli mi?
| Adım | Ne olur? | Madde |
|---|---|---|
| 1 | Kurul muzır kararı verir | m.2/1 |
| 2 | Karar sahiplerine, sorumlu müdürlere ve telif hakkı sahiplerine Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir | m.4/1 |
| 3 | Ön kapağa "Küçüklere zararlıdır" damgası basılır — herkesin kolayca görüp okuyabileceği şekil ve büyüklükte | m.4/2, /3 |
| 4 | Beş yasak devreye girer: açık sergi ve seyyar satış, teşhir, açıkça nakil ve sipariş, ilan ve reklam, küçüklere verme ve okula sokma | m.4/4 |
| 5 | Satış yalnızca 18 yaşından büyüklere, içi görülmeyen zarf veya poşet içinde | m.4/5 |
| 6 | Bayi ve satıcılar duyurulma tarihinden itibaren aynı sınırlamalara uyar | m.4/6 |
| 7 | Üç defa karar verilmişse sonraki sayılar yeniden karar gerekmeksizin sınırlamaya tabidir | m.4/7 |
3. Malî ve Usulî Yükümlülükler
- Muzır yayınlarda Toplu Konut Fonu kesintisi
- Yayın numunesi gönderme yükümlülüğü
- İnceleme ve tahdit haberi yapma yasağı
| Yükümlülük | İçerik | Madde |
|---|---|---|
| Gönüllü damgada fon | KDV dahil toplam satış bedeli üzerinden %25 — piyasaya sürme tarihinden itibaren bir ay | ek m.1/a |
| Kurul kararında fon | Basım adedinin KDV dahil toplam satış bedeli üzerinden %40 — tebliğ tarihinden itibaren bir ay | ek m.1/b |
| Ödenmezse | 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun | ek m.1 |
| Nüsha gönderme | Her nüshadan ikişer adet, neşri takip eden çalışma gününde, alındı belgesi karşılığında Kurul Başkanlığına | m.8 |
| Haber yasağı | Bir eserin incelenmekte olduğuna ve tahdit edileceğine dair yayın yapılamaz | m.10 |
4. Yaptırım ve Yargı
- Muzır neşriyat cezaları
- Muzır neşriyat davalarında hızlandırılmış yargılama
- Kurul kararına itiraz ve yargı yolu
Madde 7 üç grup fiili cezalandırır: damgasız yayımlama, sınırlamalara aykırı satış, teşhir, nakil, ilan ve okula sokma ve zarfsız veya usule aykırı zarfla satış. Suçun tekerrürü hâlinde cezanın azami haddi uygulanır. Ek madde 3: bu Kanunda yazılı suçlardan doğan davalar en geç iki ay içinde sonuçlandırılır.
Kanun, Kurul kararına karşı ayrı bir itiraz mercii düzenlemez; metindeki tek açık yol m.4/7'dir — üç defa karar verilmiş eserlerde sonraki sayıların muzır olmadığı iddiasıyla Kurula başvuru.
5. Çocuk Haberciliği ve Diğer Mevzuat
- İstisna yayınlar ve doğrudan ceza kanunu atfı
- Sinema afişi, poster ve kartpostalda kurallar
- Çocuk haberciliği: kimlik gizleme ve görüntü kuralları
- Çocuk dergisi veya çocuk içeriği yayınlarken risk kontrol listesi
| Kanun | Hüküm | Özü |
|---|---|---|
| 1117 | m.1, m.4, ek m.2 | Muzır neşriyat rejimi |
| 5187 | m.21 | Onsekiz yaşından küçük suç faili veya mağdurlarının kimliğini açıklayacak ya da tanınmalarına yol açacak yayın yasağı |
| 5187 | m.20 | Cinsel saldırı, cinayet ve intihara özendirme yasağı |
| 6112 | m.8/2 | Çocuk ve gençlerin gelişimine zarar verebilecek programlar, izleyebilecekleri zaman dilimlerinde koruyucu sembol kullanılsa dahi yayınlanamaz |
| 6112 | m.8/3 | İsteğe bağlı yayın hizmetlerinde normal şartlar altında duymayacakları ve görmeyecekleri şekilde sunum yükümlülüğü |
Anayasal Zemin
Anayasa m.41 (Ek fıkra: 7/5/2010-5982/4 md.): Devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır. m.26/2 ise basın hürriyetinin sınırlama sebepleri arasında başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının korunmasını sayar. m.27 ise 1117 m.6'daki bilim ve sanat istisnasının anayasal karşılığıdır.
Ayrıntısını Basın Hürriyetinin Anayasal Dayanağı yönergesinde ele aldık.
Diğer Ana Yönergeler
| Yönerge | Kapsamı |
|---|---|
| Basın Kartı Soruları | Kart türleri, şartlar, komisyon, kontenjanlar, iptal — 52 soru |
| Gazeteci Özlük Hakları ve Basın İş Kanunu | 5953 rejimi: sözleşme, ücret, izin, ihbar ve kıdem — 50 soru |
| Yayın Kurma Soruları | Beyanname, künye, sorumlu müdür, teslim, arşiv, lisans — 47 soru |
| Basını İlgilendiren Yan Mevzuat Haritası | Derleme, matbaa, seçim, tebligat, bandrol, iletim, reklam — 29 başlık |
| Haberde Telif, Kişisel Veri ve Bilgi Edinme | İktibas, kaynak gösterme, okur verisi ve bilgi edinme — 30 başlık |
| Haber Ajansları ve Destek Mevzuatı | Ajans şartları, Anadolu Ajansı, Tanıtma Fonu, 2018 uyum paketi — 14 başlık |
| Türkiye'de Yabancı Gazeteci Olarak Çalışmak | Çalışma izni, ikamet, kart türleri, takdim mektubu, gümrük — 18 başlık |
| İletişim Başkanlığı: Teşkilat, Görev ve Yetkiler | 14 sayılı CBK, hizmet birimleri, 19 bölge müdürlüğü, CİMER, Tanıtma Fonu — 23 başlık |
| Basın Hürriyetinin Anayasal Dayanağı | Anayasa m.13, 22, 25–32, 41, 90, 133 ve 148 — 18 başlık |
| TRT Mevzuatı: 2954 Sayılı Kanun Rehberi | 2954 sayılı Kanun: yayın esasları, cevap hakkı, sorumluluk, bandrol — 20 başlık |
| RTÜK Mevzuatı: 6112 Sayılı Kanun Rehberi | 6112 madde madde: 24 yayın ilkesi, ticarî iletişim, lisans, yaptırım, Üst Kurul — 73 başlık |
| 5187 Sayılı Basın Kanunu: Madde Madde Rehber | Tanımlar, künye, beyanname, sorumluluk, cevap hakkı, cezalar, basın kartı ek maddeleri — 47 başlık |
| Resmî İlan Yayımlama Hakkı: Şartlar, Kategoriler ve Kontenjan | Bekleme süresi, kadro, içerik, satış, trafik, gösterge ve kontenjan — 69 başlık |
| Resmî İlan ve Basın İlan Kurumu Rehberi | BİK teşkilatı, resmî ilan tanımı, tarife, hususi ilan, prensip kararları — 47 başlık |