Kanun bu soruya doğrudan bir başlık ayırmaz; cevap 1. maddedeki tanımdan çıkar. 5953'ün 1. maddesi şunu der: bu Kanunun şümulüne giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara gazeteci denir.
Belirleyici İfade: "Ücret Karşılığı Çalışan"
Tanım bir iş ilişkisi varsayar. Kanunun bütününde bu varsayım tekrarlanır:
| Madde | Ne varsayıyor |
|---|---|
| m.4 | Yazılı iş akdi yapılması, işin nev'i, ücret ve kıdemin yazılması |
| m.5–7 | Fesih ve ihbar süreleri — süregelen bir ilişki |
| m.14 | Ücretin her ay peşin ödenmesi |
| m.21 | Yıllık izin — bir işverene bağlı çalışma |
Ama Ödeme Biçimi Tek Başına Belirleyici Değil
Kanun bir noktada bunu açıkça gösterir. Ek 1. madde, ücreti parça başına ya da iş miktarına göre belirlenen gazeteciye fazla mesai yaptırılması hâlinde, ödemenin yine bu maddedeki esaslara göre yapılacağını söyler.
Yani telif ya da parça başı ödeme, kişiyi kanunun dışına çıkarmaz. Kanun bu ödeme biçimini tanır ve kapsamına alır.
Mukavele Dışı Yazı Ayrı Bir Kurum
15. madde, kadrolu bir gazetecinin sözleşmesi dışında yaptığı işler ile sipariş edilen veya yayını kabul edilen yazılar için ayrıca ücret alacağını düzenler ve bu ilave ücretlerin sigorta primlerinin ödenmesini mecburi tutar.
Bu madde, kadrolu çalışanın ek işini düzenler; kadro dışındaki bir kişiyle kurulan ilişkiyi değil. Ayrıntısını sözleşme dışı yazı yazısında ele aldık.
Dışarıda Başka İş Tutmak Serbest
13. maddeye göre mukavelede aksi yazılı değilse gazeteci dışarıda başka iş tutmakta serbesttir — bu işin basınla ilgili olup olmaması fark etmez. Yani kadrolu bir gazetecinin başka yayınlara serbest üretim yapması, sözleşmede kısıtlanmadıkça mümkündür.
Basın Kartı Tarafında Serbest Kart Var
Basın Kartı Yönetmeliği serbest çalışmayı ayrı bir kart türüyle tanır. 13. maddeye göre serbest basın kartı, geçici bir süreyle çalışmayan veya yurt dışında serbest gazetecilik yapan T.C. vatandaşı medya mensuplarına verilir.
| Durum | Kart |
|---|---|
| Bir kuruluşa bağlı çalışan | Göreve bağlı basın kartı |
| Geçici süreyle çalışmayan | Serbest basın kartı — 12/18/24 ay |
| Yurt dışında serbest gazetecilik yapan T.C. vatandaşı | Serbest basın kartı — büyükelçilik/konsolosluk teyidiyle |
Ayrıntısını serbest kart yazısında ele aldık.
Somut İlişkinin Niteliği Belirleyici
Resmî İlan Kadrosu Bakımından
Resmî ilan yayımlayan yayınlarda asgari kadroda gösterilecek fikir işçilerinin sözleşmelerinin 5953'e uygun yazılı ve tam süreli yapılması aranır (Resmî İlan ve Reklam Yönetmeliği m.18). Yani serbest çalışan biri asgari kadroda gösterilemez.
Sonuç
Kanunun ölçüsü "ücret karşılığı çalışan" olmasıdır ve maddeleri süregelen bir iş ilişkisini varsayar. Telif ya da parça başı ödeme tek başına kapsamı ortadan kaldırmaz — Ek 1. madde bu ödeme biçimini açıkça tanır. Tamamen bağımsız çalışan bir kişi ise bu tanıma girmez; basın kartı tarafında serbest kart ayrı düzenlenmiştir.