Haber yazarken çarpılan sınırlar tek bir kanunda toplanmaz. Bir haberin hukukî çerçevesi aynı anda beş ayrı kanundan gelir: 5187 sayılı Basın Kanunu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu. Buna radyo-televizyon için 6112, internet için 5651 ve çocuklar için 5395 eklenir. Bu sayfa, sektörün en çok sorduğu 55 soruyu bu kanunların kendi düzenine göre sıralıyor.
Hangi Kanun Neyi Düzenliyor
| Kanun | Kapsamı | Bu sayfadaki bölüm |
|---|---|---|
| 5187 Basın Kanunu | Kimlik yasakları, sorumluluk zinciri, cevap ve düzeltme, dava süresi ve mahkeme | 1, 5, 6, 7 |
| 5237 Türk Ceza Kanunu | Hakaret, özel hayat, haberleşme gizliliği, soruşturma gizliliği, dezenformasyon | 1, 2, 3, 4, 6 |
| 5271 Ceza Muhakemesi Kanunu | Soruşturmanın gizliliği, duruşmanın açıklığı, adliyede kayıt yasağı | 2 |
| 4721 Türk Medeni Kanunu | Kişilik hakkı ve açılabilecek davalar | 3, 7 |
| 6098 Türk Borçlar Kanunu | Manevi tazminat ve zamanaşımı | 7 |
| 6112 RTÜK Kanunu | Radyo-TV'de cevap hakkı, yayın yasağı, sorumluluk | 5, 8 |
| 5651 İnternet Kanunu | İçerik çıkarma ve erişim engelleme | 6 |
| 5395 Çocuk Koruma Kanunu | Çocuğun kimliğinin korunması ilkesi | 1 |
1. Kimlik, Masumiyet ve Korunan Kişiler
Basın Kanununun az sayıdaki mutlak yasağı burada toplanır. 5187 m.21 üç grubu sayar ve bu gruplarda takdir alanı yoktur; TCK m.285 ise masumiyet karinesini korur.
- Haberde kişinin adı soyadı açıkça yazılabilir mi?
- Şüphelinin fotoğrafı yayımlanabilir mi?
- Tutuklanan kişi suçlu olarak yazılabilir mi?
- Cinsel suç mağdurunun kimliği açıklanabilir mi?
- Çocuğun yüzü haberde gösterilebilir mi?
- Suça sürüklenen çocuğun kimliği yazılabilir mi?
- İntihar haberi nasıl yazılır?
- Cinayet haberinde hangi detaylar verilemez?
- Suç tekniğini anlatmak suç mu?
| Korunan kişi | Yasak | Dayanak |
|---|---|---|
| Onsekiz yaşından küçük suç faili | Kimliği açıklanamaz, tanınmaya yol açılamaz | 5187 m.21-c |
| Onsekiz yaşından küçük suç mağduru | Aynı | 5187 m.21-c |
| Cinsel dokunulmazlığa karşı suç mağdurları | Aynı | 5187 m.21-b |
| Evlenmeleri yasaklanmış kimseler arası cinsel ilişki haberlerinde taraflar | Aynı | 5187 m.21-a |
| Şüpheli ve sanık | Suçlu olarak algılanmaya yol açacak görüntü yayınlanamaz | TCK m.285/5 |
2. Yargı Süreci ve Adliye
Bu bölümdeki kuralların çoğu Ceza Muhakemesi Kanunundan gelir ve en sık yanlış bilinen alan burasıdır: kayıt yasağı yalnız duruşma salonunu değil, adliye binasının tamamını kapsar.
- Devam eden davada yorum yapılabilir mi?
- Soruşturmanın gizliliği ne demek?
- İddianame yayımlanabilir mi?
- Kapalı duruşmanın içeriği haber yapılabilir mi?
- Duruşmada kayıt yapılabilir mi?
- Adliye koridorunda çekim yapılabilir mi?
| Kural | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| Soruşturma evresi gizlidir | Savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla usul işlemleri gizlidir | CMK m.157 |
| Duruşma açıktır | Kural açıklıktır | CMK m.182/1 |
| Kapalılık kararı | Genel ahlâk veya kamu güvenliği kesin olarak gerektiriyorsa | CMK m.182/2 |
| Çocuk sanıkta kapalılık | Sanık 18 yaşını doldurmamışsa duruşma kanunen kapalıdır | CMK m.185/1 |
| Kapalı duruşma yayımı | Hiçbir iletişim aracıyla yayımlanamaz | CMK m.187/2 |
| Açık duruşmada yayım yasağı | Mahkeme gerektiği ölçüde yasaklayabilir | CMK m.187/3 |
| Kayıt yasağı | Adliye binası içerisinde ve duruşma başladıktan sonra salonda; bina dışındaki adlî işlemlerde de | CMK m.183 |
| Yetkisiz kayıt cezası | Altı aya kadar hapis | TCK m.286 |
3. Sahada Kayıt ve Çekim
Buradaki hükümler Türk Ceza Kanununun özel hayat bölümündendir ve cezaları ağırdır: ifşa fiillerinin çoğu iki yıldan beş yıla kadar hapis gerektirir.
- Muhabir izinsiz ses kaydı alabilir mi?
- Gizli kamera ile haber yapmak suç mu?
- Kamuya açık alanda izinsiz çekim yapılabilir mi?
- Sokak röportajında rıza almak zorunlu mu?
- Telefon görüşmesi izinsiz yayımlanabilir mi?
- Sızdırılan belge haber yapılabilir mi?
| Korunan şey | Madde | İfşa cezası | Basın yoluyla yayım |
|---|---|---|---|
| Haberleşme içeriği (telefon, mesaj, e-posta) | TCK m.132 | 2 – 5 yıl hapis | Aynı cezaya hükmolunur |
| Aleni olmayan konuşma | TCK m.133 | 2 – 5 yıl hapis ve 4.000 güne kadar adlî para cezası | Aynı cezaya hükmolunur |
| Özel hayata ilişkin görüntü veya ses | TCK m.134 | 2 – 5 yıl hapis | Aynı cezaya hükmolunur |
4. Doğruluk, Kaynak ve Dezenformasyon
Kaynak koruması güçlü bir güvencedir ama kapsamı sınırlıdır; buna karşılık "yalan haber" suçu sanılandan çok daha dardır.
- Gazeteci kaynağını açıklamak zorunda mı?
- Kaynak gizliliği hangi hâllerde korunmaz?
- Off the record bilgi haber yapılabilir mi?
- Teyit edilmemiş haber yayımlanırsa ne olur?
- Yalan haber suç mu?
- Dezenformasyon suçunun cezası ne kadar?
Kaynak koruması (5187 m.12): "Süreli yayın sahibi, sorumlu müdür ve eser sahibi, bilgi ve belge dahil her türlü haber kaynaklarını açıklamaya ve bu konuda tanıklık yapmaya zorlanamaz." CMK m.46'daki meslek sırrı listesinde gazeteciler yer almaz; güvence bu özel hükümden doğar.
Dezenformasyon (TCK m.217/A): dört unsur birlikte aranır — (1) sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saiki, (2) ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlık konusu, (3) bilginin gerçeğe aykırılığı, (4) kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayma. Biri eksikse suç oluşmaz. Ceza 1–3 yıl hapis; kimlik gizleyerek veya örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenirse yarı oranında artırılır.
5. Hakaret, Eleştiri ve Sorumluluk
Hakaret suçunun tanımı, eleştiri sınırının nerede geçtiğini de belirler: TCK m.125 iki fiil sayar — somut fiil veya olgu isnadı ve sövmek. Değer yargıları bu ikisinin dışındadır.
- Eleştiri ile hakaret arasındaki sınır nedir?
- Siyasetçiye yönelik eleştiri sınırı daha geniş mi?
- Kamu görevlisine hakarette şikâyet şart mı?
- Haberde iddia doğruysa yine ceza alınır mı?
- Ölmüş kişi hakkında hakaret suçu olur mu?
- Karikatür hakaret sayılır mı?
- Köşe yazısından sorumlu olan kim?
- Yazarın yazısından genel yayın yönetmeni sorumlu mu?
- Haberden dolayı hapis cezası verilir mi?
- Sorumlu müdür haberden dolayı hapis yatar mı?
| Sorumluluk türü | Kim | Yapı | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Ceza — kural | Eser sahibi | Kademeli | 5187 m.11/2 |
| Ceza — dört hâlde | Sorumlu müdür ve yayın yönetmeni, genel yayın yönetmeni, editör, basın danışmanı | Kademeli | 5187 m.11/3 |
| Ceza — karşı çıkışa rağmen yayımlanmışsa | Yayımlatan | — | 5187 m.11/3 |
| Tazminat | Eser sahibi + yayın sahibi + varsa temsilci | Müteselsil | 5187 m.13 |
| Tazminat — tüzel kişide | Anonim şirkette yönetim kurulu başkanı, diğerlerinde en üst yönetici | Müteselsil | 5187 m.13/2 |
| Radyo-TV | Yayını yöneten veya programı yapan ile birlikte sorumlu müdür | Birlikte | 6112 m.46/1 |
6. Cevap, Düzeltme ve İçerik Kaldırma
Cevap ve düzeltme hakkı, mahkeme kararı beklemeden işleyen en doğrudan araçtır. Süreler yayın türüne göre değişir ve internet haber sitelerinde yalnız bir gündür.
- Haberim yalanlandı, düzeltme yayımlatabilir miyim?
- Cevap hakkı kaç gün içinde kullanılır?
- Cevap metni ne kadar uzun olabilir?
- Cevap metni hangi sayfada yayımlanır?
- Cevap hakkı talebi reddedilirse ne yapılır?
- Cevabı yayımlamamanın cezası nedir?
- Televizyonda cevap hakkı nasıl kullanılır?
- İnternet haberinde cevap hakkı nasıl işler?
- Hakkımdaki haber kaldırılmazsa ne yapabilirim?
- Haber kaldırma kararı kaç saatte uygulanır?
- Arşivdeki eski haber kaldırılabilir mi?
| Yayın türü | Talep süresi | Yayımlama | Mahkemeye başvuru | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Günlük gazete | 2 ay | 3 gün | 15 gün | 5187 m.14 |
| Diğer süreli yayınlar | 2 ay | Üç günden sonraki ilk nüsha | 15 gün | 5187 m.14 |
| İnternet haber sitesi | 2 ay | 1 gün + URL bağlantısı | 15 gün | 5187 m.14 |
| Özel radyo ve televizyon | 60 gün | 7 gün — aynı saat ve program | 10 gün | 6112 m.18 |
| TRT | 7 gün | 3 gün | 2 gün | 2954 m.27 |
7. Tazminat ve Dava
Ceza davası ile tazminat davası farklı sürelere, farklı mahkemelere ve farklı davalılara tabidir. Üçünü ayrı hesaplamak gerekir.
- Basın yoluyla kişilik hakkı ihlalinde tazminat ne kadar?
- Manevi tazminat davası kaç yıl içinde açılır?
- Basın davası ne kadar sürede açılmalı?
- Basın davasında hangi mahkeme yetkili?
- Habere ilişkin dava kime karşı açılır?
| Dava türü | Süre | Niteliği | Mahkeme |
|---|---|---|---|
| Ceza davası | Günlük süreli yayın ve internet haber sitesi 4 ay; diğer basılmış eserler 6 ay | Muhakeme şartı — geçerse dava açılamaz | Ağır ceza / asliye ceza; birden fazla daire varsa 2 numaralı |
| Tazminat davası | Öğrenmeden 2 yıl, her hâlde fiilden 10 yıl; ceza zamanaşımı daha uzunsa o | Zamanaşımı | Davacının veya davalının yerleşim yeri |
| Cevap ve düzeltme | 2 ay / 60 gün / 7 gün | Hak düşürücü | Sulh ceza hâkimliği |
İnternet haber siteleri için ceza davası süresi, yayın tarihinden değil habere ilişkin suç ihbarının yapıldığı tarihten başlar (5187 m.26/2).
8. Yayın Yasakları
"Yayın yasağı" tek bir kurum değildir; en az üç kaynaktan doğar ve kapsamı, süresi ve itiraz yolu her birinde farklıdır.
| Kaynak | Kim verir | Yargı yolu |
|---|---|---|
| CMK m.187/2 — kapalı duruşma | Kanundan doğar, karar gerekmez | — |
| CMK m.187/3 — açık duruşma | Davayı gören mahkeme, gerektiği ölçüde | Genel ceza muhakemesi hükümleri |
| 6112 m.7/1 — geçici yayın yasağı | Cumhurbaşkanı veya görevlendireceği Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan | Doğrudan Danıştay; YD talebi 48 saatte karara bağlanır |
Uymamanın sonucu (6112 m.7/4): programların yayını 1 gün durdurulur; bir yıl içinde tekrarda 5 güne kadar, ikinci tekrarda 15 güne kadar durdurma; üçüncü tekrarda yayın lisansı iptal edilir. Fıkra, 5187 sayılı Basın Kanunu uyarınca getirilen yasakları da kapsar. Kapalı duruşma ihlali ise TCK m.285/3 uyarınca bir yıldan üç yıla kadar hapis veya adlî para cezası gerektirir.
Yayın Öncesi On Soru
Aşağıdaki liste, bu sayfadaki 55 sorunun redaksiyona indirgenmiş hâlidir. Bir haber yayına çıkmadan önce bu on sorunun cevabı bilinmelidir.
- 1. Haberde kimliği korunan bir kişi var mı? (18 yaş altı fail/mağdur, cinsel suç mağduru — 5187 m.21)
- 2. Metin veya başlık kişiyi suçlu gösteriyor mu? (TCK m.285/5)
- 3. Olgu iddiaları belgeli mi; belgeler saklandı mı? (TCK m.127)
- 4. Sövme veya aşağılayıcı sıfat var mı? (TCK m.125)
- 5. Kayıt, belge veya görüntü nasıl elde edildi? (TCK m.132, 133, 134)
- 6. İçerik soruşturma dosyasından mı geliyor? (TCK m.285/1)
- 7. Duruşma kapalı mı, yayım yasağı kararı var mı? (CMK m.185, m.187)
- 8. İlgili tarafın görüşü alındı mı; alınamadıysa bu yazıldı mı?
- 9. Kamu yararı yazılı olarak gerekçelendirildi mi? (TMK m.24/2)
- 10. Cevap ve düzeltme talebi gelirse süreyi kim takip edecek? (internet haber sitesinde 1 gün)
Diğer Ana Yönergeler
| Yönerge | Kapsamı |
|---|---|
| RTÜK ve Yayıncılık Soruları | Yaptırım ve lisans, koruyucu sembol, reklam ve sponsorluk, seçim dönemi, yayın hakları, TRT — 45 soru |
| Resmî İlan Soruları | Hak kazanma, kadro, içerik ve trafik eşikleri, gösterge, kontenjan, bedel, denetim — 50 soru |
| Dijital Yayıncılık Soruları | Telif, içerik kaldırma, KVKK, reklam ve internet haber sitesi yükümlülükleri — 44 soru |
| Basın Mevzuatı Araç ve Şablonları | Sözleşme ve künye şablonları, hesaplayıcılar, kontrol listeleri, sözlük ve kronoloji |