Haber ajansları basın mevzuatında kendine özgü bir yerde durur: 5187'de süreli yayın, 5953'te kapsam içi işveren, basın kartı rejiminde ayrı bir kontenjan tablosu. Anadolu Ajansı ise kendi kanunlarına sahiptir. Bu yönerge, ajanslarla birlikte basın mevzuatının az bilinen destek düzenlemelerini 14 başlıkta topluyor.
Ajans Üç Ayrı Rejimde Karşımıza Çıkıyor
| Mevzuat | Ajansı nasıl ele alıyor |
|---|---|
| 5187 m.2/c | Haber ajansları yayınları süreli yayındır |
| 5187 m.2/d | Ajans yayınları tanım gereği yaygın süreli yayın sayılır |
| 5187 m.4 | Künyede "haber ajansı yayınları hariç" muafiyeti |
| 5953 m.1 | Kapsam listesinde sayılır — çalışanları gazetecidir |
| Basın Kartı Yön. m.16 | Kuruluşta aranan dört şart |
| Basın Kartı Yön. m.24 | Kontenjan tabloları |
| Basın Kartı Yön. m.23 | Anadolu Ajansı için ayrı unvan listesi |
1. Ajans Kurmak ve Kontenjan
- Haber ajansı kurmak: yasal şartlar ve kadro zorunluluğu
- Haber ve fotoğraf ajansı tanımı
- Ajans kontenjanları: hangi ajans kaç basın kartı alır?
| Ajans tipi | Şart | Kontenjan |
|---|---|---|
| Genel haber/fotoğraf ajansı | Yaygın gazete veya ulusal radyo-TV ile haber/fotoğraf sözleşmesi + kadroda daha önce kart taşımış 5 gazeteci | Sahip/temsilci + 18 çalışan |
| Ticari ve ekonomik ajans | 1000 ücretli abone + kadroda daha önce kart taşımış en az 5 gazeteci | Sahip/temsilci + 13 çalışan |
| Her ikisi | — | Yurt dışı bürolarına kart verilmez |
2. Anadolu Ajansı
- Anadolu Ajansı'nın hukuki statüsü
- 57 sayılı Kanun: Anadolu Ajansı'nın malları ve personeli
- 7 sayılı Kanun: AA'nın TTK 272 istisnası
- Anadolu Ajansı Denetim Yönergesi
| Konu | Hüküm | Dayanak |
|---|---|---|
| Mallar | Devlet malı sayılır | 57 s.K. m.1 |
| Personel | TCK uygulamasında memur sayılır | 57 s.K. m.2 |
| Şirket hukuku | 6762 s. TTK m.272'den istisna | 7 s.K. m.1 |
| Pay iktisabı | 6102 s. TTK m.379/1 oran sınırı uygulanmaz | 57 s.K. ek m.1 (6518/2014) |
| Hazine | İktisap edilen paylar üzerinde intifa hakkı | 57 s.K. ek m.1 |
| Denetim | İletişim Başkanlığınca yılda en az bir kez | Denetim Yönergesi m.5 |
| Uygulanmayan | 657, 233, 399, 190, 6245, 6085 Sayıştay, 3346, 4734 | 57 s.K. ek m.1 |
3. Tanıtma Fonu
3230 sayılı Kanun (RG 28/6/1985-18795), Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdinde Cumhurbaşkanının emrinde bir Tanıtma Fonu kurar. Amacı dört başlıktadır: tanıtmakla görevli kuruluşların kaynaklarını artırmak, Türk kültür varlığının yayılmasını sağlamak, Devlet arşiv hizmetlerini müessir hale getirmek ve milletlerarası kamuoyunu yönlendirmeye çalışmak.
4. 1999 Erteleme Kanunu
| Ölçüt | İçeriği |
|---|---|
| Tarih | 23 Nisan 1999'a kadar işlenmiş olmak |
| Araç | Basın yoluyla, sözlü/görüntülü yayın araçlarıyla veya toplantılardaki konuşmalarla — sorumlu müdür sıfatıyla işlenmiş suçlar dâhil |
| Ceza sınırı | Öngörülen cezanın üst sınırının on iki yılı geçmemesi |
| Deneme süresi | Üç yıl |
| Süre tutarsa | Mahkûmiyet vaki olmamış sayılır; hak yoksunlukları kalkar |
| Süre tutmazsa | Ertelenen ceza aynen çektirilir — çekilmiş kısım mahsup edilir |
Kanun bir af değil şartlı ertelemedir ve 1997 tarihli 4304 sayılı Kanunu yürürlükten kaldırmıştır. 1. maddenin bir bölümü Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş, 4616 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir; 2003'te 4809 sayılı Kanunla cezası infaz edilmiş olanlar da kapsama alınmıştır.
5. Kurumsal Dönüşüm: 2018
- Mülga 231 sayılı KHK ve BYEGM dönemi
- 703 sayılı KHK: basın mevzuatında 2018 uyum paketi
- Basın mevzuatının tarihsel gelişimi
| 703 s. KHK maddesi | Dokunduğu düzenleme |
|---|---|
| m.33 | 7201 sayılı Tebligat Kanunu |
| m.34 | 3230 sayılı Tanıtma Fonu Kanunu |
| m.35 | 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu |
| m.38 | 1117 sayılı Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kanunu |
| m.95 | 2954 sayılı Türkiye Radyo ve Televizyon Kanunu |
| m.122 | 231 sayılı BYEGM KHK'sı — yürürlükten kaldırıldı |
| m.162 | 195 sayılı Basın İlan Kurumu Teşkiline Dair Kanun |
| m.163 | 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu |
| m.164 | 6112 sayılı Kanun |
Ajans İçeriğini Kullanırken
- Ajanstan alınan haberde kaynak belirtmek zorunlu mu?
- Ajans haberini izinsiz yayımlamak suç mu?
- Gazete münderecatı serbestisi
- Kaynak göstermeden yeniden yayım cezası
Üç katman birlikte işler: FSEK m.36 kaynak gösterirken ajansın adının da belirtilmesini arar; 5187 m.24 kaynak göstermeden yeniden yayımı cezalandırır; abonelik sözleşmesi ise kendi sınırlarını getirir.
Diğer Ana Yönergeler
| Yönerge | Kapsamı |
|---|---|
| Gazeteci Özlük Hakları ve Basın İş Kanunu | 5953 rejimi: sözleşme, ücret, izin, ihbar ve kıdem — 50 soru |
| Yayın Kurma Soruları | Beyanname, künye, sorumlu müdür, teslim, arşiv, lisans — 47 soru |
| Basın Kartı Soruları | Kart türleri, şartlar, komisyon, kontenjanlar, iptal — 52 soru |
| Basını İlgilendiren Yan Mevzuat Haritası | Derleme, matbaa, seçim, tebligat, bandrol, iletim, reklam — 29 başlık |
| Haberde Telif, Kişisel Veri ve Bilgi Edinme | İktibas, kaynak gösterme, okur verisi ve bilgi edinme — 30 başlık |
| Türkiye'de Yabancı Gazeteci Olarak Çalışmak | Çalışma izni, ikamet, kart türleri, takdim mektubu ve saha izinleri — 18 başlık |
| İletişim Başkanlığı: Teşkilat, Görev ve Yetkiler | 14 sayılı CBK, hizmet birimleri, 19 bölge müdürlüğü, CİMER, Tanıtma Fonu ve personel rejimi — 23 başlık |