Basın Kanunu, RTÜK mevzuatı, basın kartı yönetmeliği — hepsi tek bir metne dayanır. Anayasa'nın m.25–32 arası hükümleri basın hürriyetinin çerçevesini çizer; m.13 sınırlamanın nasıl yapılacağını, m.41 ve m.133 ise özel alanları düzenler. Bu yönerge 18 başlığı bir arada topluyor.
Basın Hürriyeti Zinciri
| Madde | Neyi düzenler? | Sınırlama sebebi var mı? |
|---|---|---|
| m.25 | Düşünce ve kanaat — sahip olma ve susma | Yok — m.15 uyarınca olağanüstü hâlde bile durdurulamaz |
| m.26 | Açıklama ve yayma; haber veya fikir alma ve verme | Var — ikinci fıkrada on bir sebep |
| m.27 | Bilim ve sanat; her türlü araştırma | Var — m.1, 2, 3'ü değiştirme amacı; yabancı yayınlar |
| m.28 | Basın hürriyeti, sansür yasağı, tedbirler | Sebepler için m.26 ve m.27'ye atıf |
| m.29 | Süreli ve süresiz yayın hakkı | Önceden izin ve teminat yasağı |
| m.30 | Basın araçlarının korunması | "Suç aleti" gerekçesi yasak |
| m.31 | Kitle haberleşme araçlarından yararlanma | Dört sebep — millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlâk, sağlık |
| m.32 | Düzeltme ve cevap hakkı | İki hâlle sınırlı |
1. Sınırlamanın Genel Çerçevesi
- Anayasa m.13: temel hakların sınırlanmasında ölçülülük
- Basın hürriyetinin sınırlama sebepleri tablosu
Madde 13: temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
2. Hürriyetin Katmanları
- Anayasa m.25: düşünce ve kanaat hürriyeti
- Anayasa m.26: düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti
- Anayasa m.27: bilim ve sanat hürriyeti
- Anayasa m.28: basın hürriyeti
m.26/1'in ikinci cümlesi habercinin dayanağıdır: bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar.
3. Yayın Kurma ve Araçlar
- Anayasa m.29: süreli ve süresiz yayın hakkı
- Anayasa m.30: basın araçlarının korunması
- Basın araçlarına el konulabilir mi?
- Sansür yasağı: Anayasa ne diyor?
| Yasak | Metin | Madde |
|---|---|---|
| Sansür | Basın hürdür, sansür edilemez | m.28/1 |
| Basımevine izin ve teminat | Basımevi kurmak izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz | m.28/1 |
| Yayına önceden izin | Süreli veya süresiz yayın önceden izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz | m.29/1 |
| Araca "suç aleti" gerekçesiyle el koyma | Basımevi ve eklentileri ile basın araçları zapt ve müsadere edilemez veya işletilmekten alıkonulamaz | m.30 |
| Olaylar hakkında yayım yasağı | Hâkim kararları saklı kalmak üzere yayım yasağı konamaz | m.28/6 |
24/48 Saat Kuralı
Anayasa, idarî tedbiri yargısal denetime bağlarken üç yerde aynı kalıbı kullanır:
| Tedbir | Madde | Bildirim | Onay |
|---|---|---|---|
| Haberleşmeye müdahale | m.22/2 | 24 saat | 48 saat — aksi hâlde karar kendiliğinden kalkar |
| Dağıtımı önleme | m.28/5 | 24 saat | 48 saat — onaylanmazsa hükümsüz |
| Toplatma | m.28/7 | 24 saat | 48 saat — onaylanmazsa hükümsüz |
4. Kişilik Hakları ve Cevap Hakkı
- Anayasa m.32: düzeltme ve cevap hakkı
- Anayasa m.22: haberleşme hürriyeti
- Basın hürriyeti ile kişilik hakları çatışırsa ne olur?
Madde 32: düzeltme ve cevap hakkı ancak kişilerin haysiyet ve şereflerine dokunulması veya kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar yapılması hâllerinde tanınır. Yayımlanmazsa, yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hâkim, ilgilinin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içinde karar verir.
5. Kamu Yayıncılığı ve Çocuk Koruma
- Anayasa m.31: kitle haberleşme araçlarından yararlanma hakkı
- Anayasa m.133: RTÜK ve radyo-TV kuruluşlarının anayasal statüsü
- Anayasa m.41: ailenin korunması ve çocuk hakları
m.133/3: Devletçe kamu tüzelkişiliği olarak kurulan tek radyo ve televizyon kurumu ile kamu tüzelkişilerinden yardım gören haber ajanslarının özerkliği ve yayınlarının tarafsızlığı esastır. RTÜK ise dokuz üyeden oluşur ve üyeleri TBMM Genel Kurulunca seçilir.
6. Uluslararası Boyut ve Bireysel Başvuru
m.90/5 (Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.): usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.
m.148 (Ek fıkra: 7/5/2010-5982/18 md.): herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Ön şart olağan kanun yollarının tüketilmiş olmasıdır.
Anayasadan Kanuna
Her anayasa hükmünün bir kanunî karşılığı vardır. Zinciri takip etmek için:
| Anayasa | Kanunî karşılığı | Yönerge |
|---|---|---|
| m.28, m.29, m.30, m.32 | 5187 sayılı Basın Kanunu | Yayın kurma yönergesi |
| m.29/3 — gazetecilik mesleği esasları | 5953 sayılı Kanun | Gazeteci özlük hakları |
| m.26/1 son cümle, m.133 | 6112 sayılı Kanun | RTÜK yönergesi |
| m.31, m.133/3 | 2954 sayılı TRT Kanunu | TRT yönergesi |
| m.29/4 — kamu imkânlarından eşit yararlanma | 195 sayılı BİK Kanunu | Haber ajansları ve destek mevzuatı |
| m.41 | 1117 sayılı Kanun | Muzır neşriyat yönergesi |
| m.74 — bilgi edinme | 4982 sayılı Kanun | Telif ve bilgi edinme yönergesi |
2001 ve 2010: İki Dönüm Noktası
| Yıl | Kanun | Basın hukukuna etkisi |
|---|---|---|
| 2001 | 4709 sayılı Kanun | m.13 yeniden yazıldı (ölçülülük); m.26/2'ye beş yeni sınırlama sebebi eklendi; m.26/3 ve m.28/2 mülga; m.22 ve m.31/2 değişti |
| 2004 | 5170 sayılı Kanun | m.30 bugünkü hâlini aldı; m.90'a andlaşma üstünlüğü cümlesi eklendi |
| 2010 | 5982 sayılı Kanun | m.148'e bireysel başvuru eklendi; m.41'e çocuk hakları fıkraları eklendi; m.74'e "herkes bilgi edinme hakkına sahiptir" fıkrası eklendi |
| 1993 / 2005 | 3913 / 5370 sayılı Kanunlar | m.133 yayıncılığı serbest bıraktı (1993); RTÜK fıkrası eklendi (2005) |
Diğer Ana Yönergeler
| Yönerge | Kapsamı |
|---|---|
| Basın Kartı Soruları | Kart türleri, şartlar, komisyon, kontenjanlar, iptal — 52 soru |
| Gazeteci Özlük Hakları ve Basın İş Kanunu | 5953 rejimi: sözleşme, ücret, izin, ihbar ve kıdem — 50 soru |
| Yayın Kurma Soruları | Beyanname, künye, sorumlu müdür, teslim, arşiv, lisans — 47 soru |
| Basını İlgilendiren Yan Mevzuat Haritası | Derleme, matbaa, seçim, tebligat, bandrol, iletim, reklam — 29 başlık |
| Haberde Telif, Kişisel Veri ve Bilgi Edinme | İktibas, kaynak gösterme, okur verisi ve bilgi edinme — 30 başlık |
| Haber Ajansları ve Destek Mevzuatı | Ajans şartları, Anadolu Ajansı, Tanıtma Fonu, 2018 uyum paketi — 14 başlık |
| Türkiye'de Yabancı Gazeteci Olarak Çalışmak | Çalışma izni, ikamet, kart türleri, takdim mektubu, gümrük — 18 başlık |
| İletişim Başkanlığı: Teşkilat, Görev ve Yetkiler | 14 sayılı CBK, hizmet birimleri, 19 bölge müdürlüğü, CİMER, Tanıtma Fonu ve personel rejimi — 23 başlık |
| Muzır Neşriyat ve Çocuk Koruma Mevzuatı | 1117 sayılı Kanun, Kurul, damga, zarflı satış ve çocuk haberciliği — 18 başlık |
| TRT Mevzuatı: 2954 Sayılı Kanun Rehberi | 2954 sayılı Kanun: yayın esasları, cevap hakkı, sorumluluk, bandrol — 20 başlık |
| RTÜK Mevzuatı: 6112 Sayılı Kanun Rehberi | 6112 madde madde: 24 yayın ilkesi, ticarî iletişim, lisans, yaptırım, Üst Kurul — 73 başlık |
| 5187 Sayılı Basın Kanunu: Madde Madde Rehber | Tanımlar, künye, beyanname, sorumluluk, cevap hakkı, cezalar, basın kartı ek maddeleri — 47 başlık |
| Resmî İlan Yayımlama Hakkı: Şartlar, Kategoriler ve Kontenjan | Bekleme süresi, kadro, içerik, satış, trafik, gösterge ve kontenjan — 69 başlık |
| Resmî İlan ve Basın İlan Kurumu Rehberi | BİK teşkilatı, resmî ilan tanımı, tarife, hususi ilan, prensip kararları — 47 başlık |