Bir yayında çalışan herkes gazeteci sayılmaz; sayılanlar ise 4857 sayılı İş Kanunu'na değil, kendi özel kanunlarına tabidir. 5953 sayılı Kanun'un 1. maddesi tanımı tek cümlede verir: bu Kanunun şümulüne giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara gazeteci denir.
Tanımın İki Ayağı
Cümle kısa ama iki şartı birden taşır ve ikisi de sağlanmadan kişi bu Kanuna tabi olmaz:
| Şart | İçeriği |
|---|---|
| İşin niteliği | Fikir ve sanat işi olması — yani İş Kanunu'ndaki "işçi" tanımının dışında kalması |
| Çalıştığı yer | Maddede sayılan yayın kuruluşlarından birinde çalışıyor olması |
İkinci ayak listelidir ve 2022'de genişledi. Kanun kapsamındaki kuruluşlar şunlardır:
- Gazete
- İnternet haber siteleri — 7418 sayılı Kanunla eklendi, 18/10/2022'den itibaren
- Mevkuteler (süreli yayınlar)
- Haber ve fotoğraf ajansları
Kimler Kapsam Dışında? (m.2)
2. madde bir istisna getirir: 1. maddenin kapsamına girse bile şu yerlerde çalışan memur ve hizmetliler bu Kanuna tabi değildir:
- Devlet, vilayet ve belediyeler
- İktisadi Devlet Teşekkül ve müesseseleri
- Sermayesinin yarısından fazlası bu teşekküllere ait şirketler
Bu istisnanın pratik anlamı şudur: kamu sermayeli bir yayın kuruluşunda memur ya da hizmetli statüsünde çalışan kişi, işi haber üretmek olsa bile 5953'ün ücret, izin ve tazminat rejiminden yararlanmaz; kendi personel mevzuatına tabidir.
Yardımcı Personel: Ek Madde 1'in Kapsamı
Matbaa, idarehane ve büro gibi yerlerde çalışanların durumu ayrı düzenlenmiştir. Ek 1. madde, "müessese, matbaa, idarehane ve büro gibi yerlerde hizmetlerinin mahiyeti itibariyle müstemirren çalışanlar"ı çalışma süresi bakımından kapsama alır.
Yani 1. maddedeki gazeteci tanımına giren kişilerden bu yerlerde sürekli çalışanlar, günlük 8 saatlik çalışma süresi ve fazla mesai hükümlerine tabidir. Ayrıntısını çalışma süresi yazısında ele aldık.
Neden Bu Ayrım Para Meselesi?
Kişinin 5953'e mi 4857'ye mi tabi olduğu, doğrudan ödeyeceğiniz tutarı değiştirir. En belirgin üç fark:
| Konu | 5953 (gazeteci) | 4857 (işçi) |
|---|---|---|
| Kıdem hesabı | Mesleğe ilk giriş tarihinden — meslekteki toplam hizmet | Aynı işverendeki hizmet süresi |
| Yıllık izin | 4 hafta; meslekte 10 yıldan fazlaysa 6 hafta | Kıdeme göre 14–26 gün |
| Fazla mesai | %50 zamlı; saat 24.00'ten sonrası bir misli fazlasıyla | %50 zamlı |
Farkların tamamını 5953 ile 4857 karşılaştırmasında tablo hâlinde topladık.
Sonuç
Gazeteci, gazete, internet haber sitesi, mevkute veya haber-fotoğraf ajansında ücret karşılığı fikir ve sanat işi yapan kişidir. 18/10/2022'den itibaren internet haber sitesi çalışanları da bu tanıma dâhildir. Kamu kurum ve kuruluşlarının memur ve hizmetlileri ise 2. madde uyarınca kapsam dışındadır.
Sözleşmenin nasıl kurulacağını yazılı sözleşme yazısında, deneme süresini ise deneme süresi yazısında ele aldık.