Türk hukukunda karikatürü ayrıca düzenleyen bir ceza hükmü yoktur. Karikatür, hakaret bakımından diğer ifade biçimleriyle aynı hükümlere tabidir. Ancak türün kendine özgü niteliği — abartı, benzetme ve ironi — değerlendirmeyi doğrudan etkiler.
Karikatür Basın Kanununda bir "eser"dir
5187 m.2/ı, eser sahibini tanımlarken karikatürü açıkça sayar: "Süreli veya süresiz yayının içeriğini oluşturan yazıyı veya haberi yazanı, çevireni veya resmi ya da karikatürü yapanı, görsel veya işitsel içerikleri kaydeden veya düzenleyeni."
Bunun iki sonucu vardır: çizer eser sahibi sayılır, dolayısıyla 5187 m.11 uyarınca süreli yayınlarda kural olarak sorumluluk ona aittir; ve 5187 m.12'deki kaynak koruması güvencesinden yararlanır.
Hangi hükümler uygulanır
| Hüküm | İçerik | Karikatürdeki karşılığı |
|---|---|---|
| TCK m.125/1 | Somut fiil veya olgu isnadı ya da sövmek | Çizimde somut bir suç isnadı veya sövme unsuru varsa |
| TCK m.125/4 | Alenen işlenme | Yayımlanan karikatür aleniyet taşır |
| TCK m.126 | İsim belirtilmese de duraksanmayacak durum varsa | Karikatürde kişi çizgiyle tanınıyorsa isim şartı aranmaz |
| TCK m.218 | Eleştiri amaçlı düşünce açıklamaları suç oluşturmaz | Karikatürün ana savunması |
| TCK m.130 | Ölmüş kişinin hatırasına hakaret | Vefat etmiş kişiler hakkındaki çizimler |
Neden değer yargısı alanına yakın
Hakaret suçunun iki fiilinden biri somut bir fiil veya olgu isnadıdır. Karikatür türü gereği abartı ve benzetmeye dayanır; okur çizimi bir olgu bildirimi olarak değil, bir yorum olarak okur. Bu, karikatürü kural olarak değer yargısı alanına yaklaştırır.
TCK m.218'in son cümlesi bu noktada devreye girer: "Ancak, haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz."
İsim yazılmasa da olur
TCK m.126 karikatür için özellikle önemlidir: "Hakaret suçunun işlenmesinde mağdurun ismi açıkça belirtilmemiş veya isnat üstü kapalı geçiştirilmiş olsa bile, eğer niteliğinde ve mağdurun şahsına yönelik bulunduğunda duraksanmayacak bir durum varsa, hem ismi belirtilmiş ve hem de hakaret açıklanmış sayılır."
Karikatürde kişi çizgisiyle tanınıyorsa, adının yazılmamış olması koruma sağlamaz.
Cevap ve düzeltme tarafı
Karikatür, cevap ve düzeltme hakkı bakımından da özel olarak anılır. 5187 m.14: "Düzeltme ve cevaba neden olan eserin yirmi satırdan az yazı veya resim veya karikatür olması hâllerinde düzeltme ve cevap otuz satırı geçemez."
Yani bir karikatür nedeniyle gelen cevap metninin uzunluğu kanunla sınırlanmıştır.
Kişilik hakkı ve tazminat
Ceza sorumluluğundan bağımsız olarak tazminat gündeme gelebilir. TMK m.24/2 uyarınca kişilik haklarına yapılan saldırı, rıza, üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması ile haklı kılınmadıkça hukuka aykırıdır. 5187 m.13 uyarınca maddî ve manevî zarardan eser sahibi ile yayın sahibi ve varsa temsilcisi müştereken ve müteselsilen sorumludur — yani çizer ile yayın birlikte sorumlu olur.
Kamu görevlisi ve siyasetçi konusu
Karikatürün en sık hedefi kamu görevlileri ve siyasetçilerdir. Burada iki yön birlikte işler: TCK m.125/3-a uyarınca kamu görevlisine görevinden dolayı hakarette cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz ve TCK m.131/1 uyarınca bu hâl şikâyete bağlı değildir. Buna karşılık kamusal faaliyete yönelik eleştirinin alanı, yerleşik yargı içtihadında daha geniş kabul edilir.
Eleştiri sınırını sınır yazısında, cevap metninin uzunluğunu cevap metni yazısında ele aldık.