Teyit edilmemiş bir haberin sonucu tek bir yaptırım değildir; üç ayrı koldan aynı anda gelebilir. Bunları birbirinden ayırmak, riski doğru ölçmenin ilk şartıdır.
Üç kol
| Kol | Ne olur | Dayanak |
|---|---|---|
| Düzeltme yükümlülüğü | Zarar gören kişi cevap ve düzeltme metni gönderir; yayımlamak zorunludur | 5187 m.14 |
| Tazminat | Maddî ve manevî zarardan eser sahibi ile yayın sahibi ve varsa temsilcisi müştereken ve müteselsilen sorumlu | 5187 m.13, TBK m.58 |
| Ceza | Koşulları varsa hakaret (TCK m.125) veya halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma (TCK m.217/A) | TCK |
Birinci kol: cevap ve düzeltme
5187 m.14 uyarınca süreli yayınlarda kişilerin şeref ve haysiyetini ihlâl edici veya kişilerle ilgili gerçeğe aykırı yayım yapılması hâlinde, zarar gören kişi yayım tarihinden itibaren iki ay içinde düzeltme ve cevap yazısını gönderir. Sorumlu müdür bunu hiçbir düzeltme ve ekleme yapmaksızın yayımlamak zorundadır.
| Yayın türü | Yayımlama süresi |
|---|---|
| Günlük süreli yayınlar | Yazıyı aldığı tarihten itibaren en geç üç gün |
| Diğer süreli yayınlar | Yazıyı aldığı tarihten itibaren üç günden sonraki ilk nüsha |
| İnternet haber siteleri | Yazıyı aldığı tarihten itibaren en geç bir gün, URL bağlantısı sağlanmak suretiyle |
İkinci kol: tazminat
5187 m.13: "Basılmış eserler veya internet haber siteleri yoluyla işlenen fiillerden doğan maddî ve manevî zararlardan dolayı süreli yayınlarda, eser sahibi ile yayın sahibi ve varsa temsilcisi ... müştereken ve müteselsilen sorumludur." Tüzel kişi şirketse, anonim şirketlerde yönetim kurulu başkanı, diğer şirketlerde en üst yönetici şirketle birlikte müştereken ve müteselsilen sorumludur.
TMK m.25 uyarınca zarar gören; saldırının tespitini, sona erdirilmesini, düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesi ya da yayımlanmasını ve maddî ve manevî tazminatı isteyebilir.
Üçüncü kol: ceza
Teyit edilmemiş her haber suç değildir. Ceza sorumluluğu için ayrı unsurların gerçekleşmesi gerekir:
- TCK m.125 — Bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek: üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası. m.125/4 uyarınca alenen işlenmesi hâlinde ceza altıda biri oranında artırılır.
- TCK m.217/A — Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yaymak: bir yıldan üç yıla kadar hapis.
TCK m.218 hem artırım hem koruma getirir: bu suçların basın ve yayın yoluyla işlenmesi hâlinde ceza yarı oranına kadar artırılır; "ancak, haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz".
Doğrulama neden hukukî bir savunmadır
TMK m.24/2, kişilik hakkına yapılan müdahaleyi "daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar" ile haklı kılar. Kamu yararı savunmasının kabul görmesi, haberin gerçekliğine ve gazetecinin gösterdiği özene bağlıdır. Doğrulama çabasının belgelenmiş olması, bu savunmanın somut dayanağıdır.
Yanlış çıkarsa ne yapmalı
- Haberi gizlice silmeyin; düzeltme notu ekleyerek güncelleyin.
- Düzeltmeyi haberin görüldüğü yerde ve aynı görünürlükte yapın.
- Cevap ve düzeltme talebi gelirse süreleri hesaplayın (internet için bir gün).
- İlgili kişiye ulaşıp durumu bildirin.
- Düzeltme geçmişini arşivde kayıt altında tutun.
Dava süresi
5187 m.26 uyarınca basılmış eserler veya internet haber siteleri yoluyla işlenen suçlarla ilgili ceza davalarının bir muhakeme şartı olarak günlük süreli yayınlar ve internet haber siteleri yönünden dört ay, diğer basılmış eserler yönünden altı ay içinde açılması zorunludur.
Yalan haberin ceza boyutunu yalan haber yazısında, düzeltme sürecini cevap hakkı yazısında ele aldık.