Yaygın kanının aksine, Türk hukukunda "yalan haber" diye genel bir suç yoktur. 13/10/2022 tarihli ve 7418 sayılı Kanunla getirilen TCK m.217/A dar ve koşullu bir suç tipidir; yanlış çıkan her haber bu maddeye girmez.
Hükmün metni: TCK m.217/A
"(1) Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
(2) Fail, suçu gerçek kimliğini gizleyerek veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlemesi hâlinde, birinci fıkraya göre verilen ceza yarı oranında artırılır."
Dört unsur birlikte aranır
| # | Unsur | Anlamı |
|---|---|---|
| 1 | Saik: sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak | Amaç unsuru. Haber verme veya eleştiri amacı bu saiki karşılamaz. |
| 2 | Konu: ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni, genel sağlık | Sınırlı bir konu listesi. Bunların dışındaki yanlış bilgi madde kapsamında değildir. |
| 3 | Gerçeğe aykırılık | Bilginin objektif olarak yanlış olması |
| 4 | Elverişlilik: kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayma | Somut elverişlilik değerlendirmesi gerekir |
Koruyucu hüküm: TCK m.218
Aynı bölümdeki m.218, suçların basın ve yayın yoluyla işlenmesi hâlinde cezanın yarı oranına kadar artırılacağını söyledikten sonra kritik bir güvence getirir: "Ancak, haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz."
Yanlış haber ile "yalan haber" farkı
| Durum | TCK m.217/A | Diğer sonuçlar |
|---|---|---|
| İyi niyetle yapılmış, sonradan yanlış çıkmış haber | Kural olarak kapsam dışı (saik yok) | Cevap ve düzeltme (5187 m.14), tazminat (5187 m.13) |
| Doğrulanmadan yayımlanmış, konusu güvenlik/sağlık olan bilgi | Saik ve elverişlilik ayrıca değerlendirilir | Aynı |
| Bilerek uydurulmuş, panik yaratmayı hedefleyen bilgi | Kapsamda | Ayrıca tazminat ve düzeltme |
| Kişiye somut fiil isnat eden gerçeğe aykırı haber | Kapsam dışı olabilir | TCK m.125 hakaret + tazminat |
Asıl karşılaşılan sonuç: düzeltme ve tazminat
Uygulamada yanlış haberin sonucu çoğunlukla ceza değil, iki özel hukuk sonucudur:
- Cevap ve düzeltme. 5187 m.14 uyarınca kişilerle ilgili gerçeğe aykırı yayım yapılması hâlinde zarar gören iki ay içinde düzeltme ve cevap yazısı gönderir; sorumlu müdür bunu günlük süreli yayınlarda en geç üç gün, internet haber sitelerinde en geç bir gün içinde yayımlamak zorundadır.
- Tazminat. 5187 m.13 uyarınca maddî ve manevî zarardan eser sahibi ile yayın sahibi ve varsa temsilcisi müştereken ve müteselsilen sorumludur.
Hakaret suçuyla ilişkisi
Yanlış haber bir kişiye somut bir fiil veya olgu isnat ediyorsa TCK m.125 gündeme gelir: üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası; alenen işlenmesi hâlinde ceza altıda biri oranında artırılır. Bu suçun soruşturulması ve kovuşturulması, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç, mağdurun şikâyetine bağlıdır (TCK m.131/1).
Cezanın ayrıntısını dezenformasyon yazısında, teyit sürecini teyit yazısında anlattık.