Telif hukukunda alıntı serbest ama şartlı. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 35. maddesi iktibasın caiz olduğu hâlleri sayar.
İktibasın Caiz Olduğu Hâller
Madde, bir eserden iktibas yapılmasının caiz olduğu durumları sayar. Habercilik bakımından öne çıkanlar:
- Yayımlanmış bir eserin bazı cümle ve fıkralarının bağımsız bir ilim ve edebiyat eserine alınması
- Yayımlanmış bir musiki eserinden tema, motif gibi parçaların alınması
- Yayımlanmış güzel sanat eserlerinin ve yayımlanmış diğer eserlerin, maksadın haklı göstereceği bir nispet dâhilinde ve içeriği aydınlatmak amacıyla bir ilim eserine konulması
- Yayımlanmış güzel sanat eserlerinin eğitim ve öğretim amacıyla konferans ve derslerde gösterilmesi
İki Şart
| Şart | İçeriği |
|---|---|
| İktibas belli olmalı | Alıntının nerede başlayıp nerede bittiği ayırt edilebilmeli — tırnak, blok alıntı, italik |
| Kaynak gösterilmeli | Eserin ve eser sahibinin adı belirtilmeli |
Ölçü: "Maksadın Haklı Göstereceği Nispet"
Madde nicel bir sınır — "şu kadar kelime", "yüzde şu kadar" — koymaz. Ölçü amaca uygunluktur: alıntı, kullanım amacının haklı göstereceği ölçüde olmalıdır.
Habercilikte Asıl Dayanak Başka Maddeler
35. madde daha çok bilimsel ve edebî kullanım içindir. Habercilikte iki madde daha devreye girer ve bunlar daha geniş bir serbesti tanır:
| Madde | Konusu | Yazı |
|---|---|---|
| m.36 | Gazete münderecatı — günlük haberler ve makaleler | gazete münderecatı |
| m.37 | Haber — günlük olaylara bağlı olarak eserden parça kullanma | haber istisnası |
| m.40 | Umumi yollara konulan eserlerin görüntülenmesi | panorama serbestisi |
Basın Kanunu'ndaki Paralel Hüküm
5187 sayılı Basın Kanunu'nun 24. maddesi ayrı bir yaptırım getirir: bir süreli yayında yayımlanmış haber, yazı ve resimleri kaynak göstermeksizin yeniden yayımlayanlar ile bu eserleri, yeniden yayım hakkı saklı tutulmuş olmasına rağmen süreli yayın sahibinin izni olmadan yeniden yayımlayanlar cezalandırılır.
Pratik Kurallar
- Alıntıyı görsel olarak ayırın — tırnak veya blok alıntı.
- Kaynağı ve eser sahibini yazın.
- Alıntı, kendi katkınızın yerine geçmesin.
- Görselde ayrı bir rejim var: fotoğraf alıntısı metin alıntısıyla aynı değildir.
- Ajans içeriğinde abonelik sözleşmeniz belirleyicidir.
Ölçü tartışmasını alıntı ölçüsü yazısında, kaynak gösterme biçimini kaynak gösterme yazısında ele aldık.
Sonuç
FSEK m.35 iktibası belirli hâllerde ve iki şartla serbest bırakır: iktibasın belli olması ve kaynağın gösterilmesi. Nicel bir eşik yoktur; ölçü, maksadın haklı göstereceği nispettir. Habercilikte asıl dayanak ise m.36 ve m.37'dir.