Soru pratikte iki farklı şeyi kapsar: yayına mı el konuyor, yoksa araca mı? Anayasa ikisini ayrı maddelerde düzenler ve cevapları farklıdır.
Araç: m.30 — Kural Olarak Hayır
Madde 30 (Değişik: 7/5/2004-5170/4 md.) — Kanuna uygun şekilde basın işletmesi olarak kurulan basımevi ve eklentileri ile basın araçları, suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez veya işletilmekten alıkonulamaz.
| Unsur | Hüküm |
|---|---|
| Korunanlar | Basımevi, eklentileri ve basın araçları |
| Şart | Kanuna uygun şekilde basın işletmesi olarak kurulmuş olmak |
| Yasaklanan gerekçe | Suç aleti olduğu gerekçesi |
| Yasaklanan işlemler | Zapt, müsadere ve işletilmekten alıkoyma |
Yayın: m.28 — Şartlı Olarak Evet
m.28, yayının kendisine yönelik üç ayrı tedbir düzenler:
| Tedbir | Kim karar verir? | Denetim |
|---|---|---|
| Dağıtımı önleme (m.28/5) | Hâkim; gecikmesinde sakınca varsa kanunun açıkça yetkili kıldığı merci | 24 saat bildirim, 48 saat onay — onaylanmazsa hükümsüz |
| Toplatma (m.28/7) | Soruşturma/kovuşturmaya geçilmişse hâkim; beş sebeple gecikmesinde sakınca varsa yetkili merci | 24 saat bildirim, 48 saat onay — onaylanmazsa hükümsüz |
| Zapt ve müsadere (m.28/7 son) | Genel hükümler uygulanır — suç soruşturma veya kovuşturması sebebiyle | Genel hükümlere göre |
Toplatmanın Beş Sebebi
m.28/7'de gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yetkili merci emriyle toplatma, beş sebeple sınırlıdır:
- Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün korunması
- Millî güvenliğin korunması
- Kamu düzeninin korunması
- Genel ahlakın korunması
- Suçların önlenmesi
İki Rejimi Ayırmak
24/48 Saat Kuralı Nasıl İşler?
| Adım | Kim | Süre |
|---|---|---|
| 1 | Yetkili merci dağıtımı önleme veya toplatma emri verir | — |
| 2 | Merci kararını yetkili hâkime bildirir | En geç 24 saat |
| 3 | Hâkim kararı onaylar | En geç 48 saat |
| 4 | Onaylanmazsa karar hükümsüz sayılır | Kendiliğinden |
Kapatma: Yalnızca Mahkûmiyetle
m.28/8: Türkiye'de yayımlanan süreli yayınlar, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, millî güvenliğe ve genel ahlaka aykırı yayımlardan mahkûm olma hâlinde, mahkeme kararıyla geçici olarak kapatılabilir. Kapatılan süreli yayının açıkça devamı niteliğini taşıyan her türlü yayın yasaktır; bunlar hâkim kararıyla toplatılır.
Pratik Kontrol Listesi
- İşletme kanuna uygun şekilde kurulmuş ve beyannamesi verilmiş mi?
- El koyma yayına mı araca mı yönelik?
- Araçsa: gerekçe "suç aleti" mi? Öyleyse m.30 devrede.
- Yayınsa: hâkim kararı var mı?
- Yetkili merci emriyse: 24 saat içinde hâkime bildirilmiş mi?
- 48 saat içinde onaylanmış mı?
Beyanname ve künye yükümlülüklerini yayın kurma yönergesinde, madde metinlerini m.30 yazısında ve m.28 yazısında ele aldık.
Sonuç
Kanuna uygun şekilde basın işletmesi olarak kurulan basımevi, eklentileri ve basın araçlarına suç aleti olduğu gerekçesiyle el konulamaz (m.30). Yayının kendisine ilişkin dağıtımı önleme ve toplatma ise mümkündür; ancak hâkim kararı ya da kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle olur ve 24 saat içinde hâkime bildirilip 48 saat içinde onaylanmazsa hükümsüz sayılır. Geçici kapatma yalnızca mahkûmiyet hâlinde ve mahkeme kararıyla mümkündür.