Anayasa'nın en kısa ve en sert cümlelerinden biri: "Basın hürdür, sansür edilemez." Peki bu yasak tam olarak neyi kapsıyor?
Yasağın Metni
Anayasa m.28/1 — Basın hürdür, sansür edilemez. Basımevi kurmak izin alma ve mali teminat yatırma şartına bağlanamaz.
Sansür Ne Demek? — Önceden Müdahale
| Ne zaman? | Ne olur? | Dayanak |
|---|---|---|
| Yayımdan önce | Sansür yasak; basımevi izne ve malî teminata bağlanamaz | m.28/1 |
| Yayımdan önce | Süreli/süresiz yayın önceden izin ve malî teminata bağlanamaz | m.29/1 |
| Yayımdan sonra | Yazan, bastıran, basan ve verenler kanun hükümleri uyarınca sorumlu | m.28/5 |
| Yargısal tedbir | Dağıtımı önleme ve toplatma — hâkim kararı, 24/48 saat kuralı | m.28/5, /7 |
Sansür Yasağının İki Yüzü
m.28/1 iki ayrı yasak kurar ve ikisi farklı şeyleri korur:
- İçerik yasağı — sansür edilemez: yayının ne söylediğine önceden müdahale edilemez.
- Faaliyet yasağı — basımevi kurmak izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz: yayının var olmasına idarî engel konulamaz.
İkincisinin yayın tarafındaki karşılığı m.29/1'dir. Ayrıntısını m.29 yazısında ele aldık.
İstisna: Yayıncılıkta İzin Sistemi
Yayım Yasağı Sansür mü?
Anayasa m.28/6: Yargılama görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için, kanunla belirtilecek sınırlar içinde, hâkim tarafından verilen kararlar saklı kalmak üzere, olaylar hakkında yayım yasağı konamaz.
Cümlenin kurgusu şudur: kural yasak koyamamaktır. İstisna üç şartın birlikte gerçekleşmesine bağlıdır:
| Şart | İçerik |
|---|---|
| 1. Amaç | Yargılama görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi |
| 2. Sınır | Kanunla belirtilecek sınırlar içinde |
| 3. Merci | Hâkim tarafından verilen karar |
Devletin Pozitif Yükümlülüğü
m.28/3: Devlet, basın ve haber alma hürriyetlerini sağlayacak tedbirleri alır. Sansür yasağı bir yapmama yükümlülüğüyse, bu fıkra bir yapma yükümlülüğüdür.
Kaldırılan Fıkra
m.28'in ikinci fıkrası, 3/10/2001 tarihli ve 4709 sayılı Kanunun 10. maddesiyle mülga edilmiştir. Aynı reform paketi m.26/2'ye beş yeni sınırlama sebebi eklemiş, m.26/3'ü kaldırmış ve m.31/2'yi değiştirmiştir.
Sonuç
Anayasa m.28/1, basın hürriyetini tanır ve sansürü mutlak olarak yasaklar; ayrıca basımevi kurmayı izin ve malî teminat şartına bağlamayı da yasaklar. Yasak önceden müdahaleye ilişkindir; yayım sonrası sorumluluk m.28/5'te düzenlenmiştir. Radyo, televizyon ve sinema yayımlarının izin sistemine bağlanması m.26/1 ve m.133 uyarınca mümkündür. Olaylar hakkında yayım yasağı ise ancak yargılama görevinin amacı için, kanunla belirtilecek sınırlar içinde ve hâkim kararıyla konulabilir.