Basın hürriyetine yapılan her müdahale önce bu maddeden geçer. 13. madde, sınırlamanın nasıl yapılabileceğini söyler ve dört ayrı süzgeç kurar.
Maddenin Metni
Madde 13 (Değişik: 3/10/2001-4709/2 md.) — Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
Beş Süzgeç
| No | Süzgeç | Anlamı |
|---|---|---|
| 1 | Hakkın özüne dokunulamaz | Sınırlama, hakkı kullanılamaz hâle getiremez |
| 2 | Yalnızca Anayasanın ilgili maddesindeki sebeplere bağlı | Sebep listesi kapalıdır; başka gerekçe icat edilemez |
| 3 | Ancak kanunla | Yönetmelikle, genelgeyle, idarî kararla sınırlama yapılamaz |
| 4 | Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine aykırı olamaz | Demokratik toplumda gereklilik testi |
| 5 | Ölçülülük ilkesine aykırı olamaz | Araç–amaç dengesi |
Üçüncü Süzgecin Pratik Sonucu: "Ancak Kanunla"
Basın hürriyetine bir sınırlama getiren düzenlemenin kanun olması gerekir. Kanunda dayanağı olmayan bir yönetmelik hükmü, genelge veya idarî uygulama bu şarta takılır.
Komşu Madde: m.14 — Hakların Kötüye Kullanılamaması
Madde 14 (Değişik: 3/10/2001-4709/3 md.): Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.
Maddenin ikinci fıkrası aynı yasağı Devlete karşı da kurar: Anayasa hükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kişilere, temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha geniş şekilde sınırlandırılmasını amaçlayan bir faaliyette bulunmayı mümkün kılacak şekilde yorumlanamaz.
Olağanüstü Hâl: m.15
Madde 15: savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir.
Ancak ikinci fıkra bir çekirdek alan bırakır. Bu durumlarda dahi: kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
Basın Hürriyetiyle Bağlantısı
Anayasa m.28/4 açıkça atıf yapar: basın hürriyetinin sınırlanmasında, Anayasanın 26 ve 27 nci maddeleri hükümleri uygulanır. m.13 ise bu sınırlamaların usulünü ve sınırını koyar. Zinciri şöyle okuyun:
| Soru | Cevabı hangi maddede? |
|---|---|
| Sınırlama sebebi var mı? | m.26/2 (ve m.27) |
| Sebep, listede yazılı mı? | m.13 — "yalnızca ilgili maddelerde belirtilen sebeplere bağlı" |
| Kanunla mı yapılmış? | m.13 |
| Hakkın özüne dokunuyor mu? | m.13 |
| Ölçülü mü? | m.13 |
| Geniş yorumlanmış mı? | m.14/2 |
Sınırlama sebeplerinin tam listesini sınırlama sebepleri yazısında tablolaştırdık.
Sonuç
Anayasa m.13, temel hak ve hürriyetlerin ancak kanunla, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve özlerine dokunulmaksızın sınırlanabileceğini söyler. Sınırlama ayrıca Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Basın hürriyetine yapılan her müdahale bu beş süzgeçten geçmek zorundadır.