Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Türk hukukunda nasıl bir yer tutar? Cevap, Sözleşme'nin kendisinde değil Anayasa m.90'dadır.
Andlaşmaların Hukuktaki Yeri — m.90/5
Anayasa m.90'ın son fıkrası: Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
(Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.
Bu Cümle Ne Getiriyor?
| Unsur | İçerik |
|---|---|
| Hangi andlaşmalar? | Temel hak ve özgürlüklere ilişkin olanlar |
| Şart | Usulüne göre yürürlüğe konulmuş olmak |
| Ne zaman devreye girer? | Andlaşma ile kanun aynı konuda farklı hüküm içeriyorsa |
| Sonuç | Milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır |
| Eklenme tarihi | 7/5/2004 — 5170 sayılı Kanun m.7 |
AİHS'in Anayasa'daki İzi: m.148
Anayasa, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne adıyla atıf yapan bir hüküm de içerir. m.148'e 2010'da eklenen fıkra:
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/18 md.) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.
Bireysel başvuru usulünü AYM bireysel başvuru yazısında ele aldık.
İfade Özgürlüğünde İki Metnin Yapısı
Anayasa m.26 ile Sözleşme'nin ifade özgürlüğü maddesi benzer bir yapı kurar: önce hak, sonra sınırlama sebepleri. Anayasa'daki karşılıklar:
| Yapı unsuru | Anayasa'daki karşılığı |
|---|---|
| Hakkın kapsamı | m.26/1 — açıklama ve yayma; haber veya fikir alma ve verme serbestliği |
| Sınırlama sebepleri | m.26/2 — on bir sebep |
| Kanunîlik şartı | m.13 — ancak kanunla |
| Demokratik toplumda gereklilik | m.13 — demokratik toplum düzeninin gerekleri |
| Ölçülülük | m.13 — ölçülülük ilkesi |
| Yayıncılıkta izin sistemi | m.26/1 son cümle; m.133/1 |
Bir Kaynak Notu
Pratik Sonuç
- Bir kanun hükmü ile temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir andlaşma aynı konuda farklı hüküm içeriyorsa, andlaşma esas alınır (m.90/5).
- Bu üstünlük Anayasa karşısında değil, kanunlar karşısında geçerlidir.
- Andlaşmalar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla AYM'ye başvurulamaz (m.90/5 birinci cümle).
- AİHS kapsamındaki bir hakkın ihlali, bireysel başvurunun kapsam ölçütlerinden biridir (m.148).
Sonuç
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir ve haklarında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. 2004'te eklenen cümle uyarınca, temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi hâlinde andlaşma hükümleri esas alınır. Anayasa m.148 ise bireysel başvuruyu, Anayasada güvence altına alınmış ve AİHS kapsamındaki haklarla sınırlar.