Basın hürriyetine yönelik bir müdahaleye karşı olağan kanun yolları tükendiğinde geriye bir yol daha kalır. Bu yolun anayasal çerçevesi m.148 ve m.149'dadır.
Bireysel Başvurunun Dayanağı
Anayasa m.148/1: Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar.
Kim, Neye Karşı Başvurabilir?
m.148 (Ek fıkra: 7/5/2010-5982/18 md.) — Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.
| Şart | İçerik |
|---|---|
| Kim? | Herkes |
| Hangi hak? | Hem Anayasada güvence altına alınmış hem de AİHS kapsamında olan bir hak |
| Kime karşı? | Kamu gücü tarafından yapılan ihlal |
| Ön şart | Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması |
İnceleme Sınırı
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/18 md.) Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz.
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/18 md.) Bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir. Başvuru süresi, harç ve şekil şartları bu kanunda ve Mahkemenin İçtüzüğünde yer alır.
Başvuruyu Kim Karara Bağlar? — m.149
Madde 149 (Değişik: 7/5/2010-5982/19 md.): Anayasa Mahkemesi iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır.
| Organ | Oluşum | Ne bakar? |
|---|---|---|
| Bölümler | Başkanvekili başkanlığında dört üye | Bireysel başvurular |
| Genel Kurul | Başkan veya belirleyeceği başkanvekili başkanlığında en az on üye | Siyasi parti davaları, iptal ve itiraz davaları, Yüce Divan |
| Komisyonlar | Oluşturulabilir | Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi |
Bölümler ve Genel Kurul kararlarını salt çoğunlukla alır. Bireysel başvurular bölümlerce karara bağlanır.
Duruşma Yapılır mı?
m.149'un son fıkralarından biri: Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında kalan işleri dosya üzerinde inceler. Ancak, bireysel başvurularda duruşma yapılmasına karar verilebilir.
AİHS ile Bağlantısı
m.148'deki kapsam ölçütü doğrudan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne atıf yapar. Bu bağlantıyı ve Anayasa m.90/5'teki üstünlük kuralını AİHS ve Türk basın hukuku yazısında ele aldık.
Bir Kaynak Notu
Gazeteci İçin Hangi Haklar?
| Hak | Anayasa maddesi |
|---|---|
| Basın hürriyeti | m.28 |
| Düşünceyi açıklama ve yayma | m.26 |
| Düşünce ve kanaat hürriyeti | m.25 |
| Haberleşme hürriyeti | m.22 |
| Özel hayatın gizliliği | m.20 |
| Süreli ve süresiz yayın hakkı | m.29 |
| Basın araçlarının korunması | m.30 |
| Hak arama hürriyeti | m.36 |
Bu maddelerin tek tek içeriğini ana yönergede ele aldık.
Sonuç
Bireysel başvuru yolu, Anayasa m.148'e 2010 yılında 5982 sayılı Kanunla eklenmiştir. Herkes, Anayasada güvence altına alınmış ve AİHS kapsamındaki temel hak ve özgürlüklerinden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla başvurabilir; ön şart olağan kanun yollarının tüketilmiş olmasıdır. Başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. Başvurular bölümlerce karara bağlanır; kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluşturulabilir.