Basın hürriyetine yapılan bir müdahalenin anayasal olup olmadığını anlamak için iki şeye bakılır: hangi sebeple yapıldığı ve nasıl yapıldığı. Bu yazı ikisini bir tabloda toplar.
Sebepler Nereden Geliyor?
Anayasa m.28/4: Basın hürriyetinin sınırlanmasında, Anayasanın 26 ve 27 nci maddeleri hükümleri uygulanır. Yani basın hürriyetinin kendi sebep listesi yoktur; liste m.26 ve m.27'den gelir.
m.26/2 - On Bir Sebep
| No | Sebep | Not |
|---|---|---|
| 1 | Millî güvenlik | Ek: 4709/9 - 2001 |
| 2 | Kamu düzeni | Ek: 4709/9 - 2001 |
| 3 | Kamu güvenliği | Ek: 4709/9 - 2001 |
| 4 | Cumhuriyetin temel nitelikleri | Ek: 4709/9 - 2001 |
| 5 | Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması | Ek: 4709/9 - 2001 |
| 6 | Suçların önlenmesi | - |
| 7 | Suçluların cezalandırılması | - |
| 8 | Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması | "usulünce belirtilmiş" şartı aranır |
| 9 | Başkalarının şöhret veya haklarının korunması | Kişilik hakları |
| 10 | Başkalarının özel ve aile hayatlarının korunması | Özel hayat |
| 11 | Kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması | - |
| 12 | Yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi | Yayım yasağının dayanağı - m.28/6 |
m.27 - İki Sebep Daha
- Yayma hakkı, Anayasanın 1, 2 ve 3. maddeleri hükümlerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz (m.27/2)
- Yabancı yayınların ülkeye girmesi ve dağıtımı kanunla düzenlenebilir (m.27/3)
m.28'in Kendi Hükümleri
m.28, sebep listesi için m.26 ve m.27'ye gönderme yapmakla birlikte, kendi içinde de somut tedbirler düzenler:
| Tedbir | Şart | Fıkra |
|---|---|---|
| Dağıtımı önleme | Hâkim kararı; gecikmesinde sakınca varsa yetkili merci emri - 24 saat bildirim / 48 saat onay | m.28/5 |
| Yayım yasağı | Yargılama görevinin amacı + kanunla belirtilecek sınırlar + hâkim kararı | m.28/6 |
| Toplatma | Soruşturma/kovuşturmaya geçilmişse hâkim kararı; beş sebeple gecikmesinde sakınca varsa yetkili merci emri - 24/48 saat | m.28/7 |
| Geçici kapatma | Mahkûmiyet + mahkeme kararı | m.28/8 |
Sebep Yetmez: m.13'ün Dört Şartı
Bir sebebin listede olması tek başına yeterli değildir. Anayasa m.13, sınırlamanın nasıl yapılacağını da belirler:
- Hakkın özüne dokunulamaz
- Ancak kanunla yapılabilir
- Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine aykırı olamaz
- Ölçülülük ilkesine aykırı olamaz
Ayrıntısını m.13 yazısında ele aldık.
Sınırlanamayan Alan
Kontrol Listesi
| Soru | Dayanak |
|---|---|
| Müdahalenin gerekçesi listede var mı? | m.26/2, m.27 |
| Sınırlama kanunla mı yapılmış? | m.13 |
| Hakkın özüne dokunuyor mu? | m.13 |
| Ölçülü mü? | m.13 |
| Sınırlama hükmü geniş mi yorumlanmış? | m.14/2 |
| Tedbir için hâkim kararı var mı? | m.28/5, /6, /7 |
| 24/48 saat süresine uyulmuş mu? | m.28/5, /7 |
| Kapatma için mahkûmiyet var mı? | m.28/8 |
Sonuç
Basın hürriyetinin sınırlama sebepleri m.26/2 ve m.27'de sayılıdır; m.28/4 bu iki maddeye gönderme yapar. Sebebin listede olması yetmez: m.13 uyarınca sınırlama ancak kanunla, hakkın özüne dokunmaksızın, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olmalıdır. m.28'deki tedbirler ise ayrıca hâkim kararı ve 24/48 saatlik süre kuralına tabidir.