Ajans haberi, telif tartışmalarının en çok karıştığı yerdir; çünkü burada iki ayrı hukuki katman üst üste durur. Birincisi 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun (FSEK) iktibas rejimi, ikincisi ajansla imzaladığınız abonelik sözleşmesi. Bu iki katman farklı kurallara, farklı yaptırımlara ve farklı muhataplara sahiptir. Aşağıda ikisini ayrı ayrı kuruyor, hangi durumda hangisinin işlediğini gösteriyorum.
Birinci katman: FSEK m.36 ne diyor?
FSEK m.36'nın birinci fıkrası haber iktibasını serbest bırakır, ama serbestiyi bir şarta bağlar:
FSEK Madde 36 — birinci fıkra
"Basın Kanununun 15 inci maddesi hükmü mahfuz kalmak üzere basın veya
radyo tarafından umuma yayılmış bulunan günlük havadisler ve haberler
serbestçe iktibas olunabilir."Kritik ibare şudur: "basın veya radyo tarafından umuma yayılmış bulunan". Fıkra, henüz kamuya açılmamış bir içeriği kapsamaz. Bu, ajans haberinde belirleyici bir ayrım doğurur.
Ajans bülteni "umuma yayılmış" sayılır mı?
Burada iki farklı durum vardır ve ikisinin sonucu farklıdır.
| Durum | Değerlendirme | Sonuç |
|---|---|---|
| Ajans haberi bir gazetede, haber sitesinde veya radyoda yayımlanmış, siz oradan görüyorsunuz | İçerik "basın veya radyo tarafından umuma yayılmış" durumdadır | m.36/1 kapsamına giren bir hâldir; kaynak gösterme m.36/3 uyarınca zorunludur |
| Ajans bülteni yalnızca abonelere kapalı devre gönderilmiş, henüz hiçbir yerde yayımlanmamış | Fıkranın aradığı "basın veya radyo tarafından umuma yayılmış" hâli gerçekleşmemiş olabilir | m.36/1'e dayanmak tartışmalıdır; ayrıca FSEK m.7'ye göre alenileşme hak sahibinin rızasıyla umuma arza bağlıdır |
m.36/3 ajansı açıkça sayar
FSEK, kaynak gösterme mecburiyetini düzenlerken ajansı ismen anar. Üçüncü fıkranın metni şudur:
FSEK Madde 36 — üçüncü fıkra
"Bütün bu hallerde, iktibas edilen gazete, dergi ve ajansın ve eğer bunlar
da başka bir kaynaktan alınmışlarsa o kaynağın adı, tarih ve sayısından
başka makale sahiplerinin adı, müstear adı veya alameti zikredilmek
icabeder."Bunun iki pratik sonucu var. Birincisi, ajans kaynaklı bir içerikte ajansın adını yazmak kanuni bir mecburiyettir. İkincisi, ajans haberini bir gazeteden devraldıysanız, "eğer bunlar da başka bir kaynaktan alınmışlarsa o kaynağın adı" hükmü gereği hem gazetenin hem ajansın adı yazılır. Şablonları kaynak gösterme yazımızda ajans haberine ayrı bir başlık açarak verdik.
İkinci katman: abonelik sözleşmesi
Bu, en çok gözden kaçan noktadır. FSEK'in serbestisi ile ajansla yaptığınız sözleşme aynı düzlemde değildir. FSEK size kanundan doğan bir imkân tanır; sözleşme ise iradenizle üstlendiğiniz bir borç doğurur. İkisinin ihlali de farklı sonuçlar üretir.
| FSEK katmanı | Sözleşme katmanı | |
|---|---|---|
| Kaynağı | Kanun (5846 m.36, m.20-25) | Abonelik veya lisans sözleşmesi |
| Muhatap | Eser sahibi / hak sahibi | Sözleşmenin karşı tarafı olan ajans |
| İhlalin adı | Mali veya manevi hak ihlali | Sözleşmeye aykırılık |
| Tipik sonuç | m.68/1 bedel talebi, m.66 ref, m.70 tazminat, m.71 ceza | Sözleşmede kararlaştırılan sonuçlar: fesih, cezai şart, tazminat |
| Kaynak göstermek yeterli mi? | Serbest hâllerde evet, serbest olmayan hâllerde hayır | Sözleşme ne diyorsa o; kaynak göstermek sözleşmeye aykırılığı kaldırmaz |
Yani abonelik şartlarını ihlal etmek, FSEK ihlalinden ayrı bir meseledir. Sözleşmenizde "içerik yalnızca abone yayının kendi mecrasında kullanılabilir", "grup şirketlerine devredilemez", "sosyal medyada tam metin paylaşılamaz" veya "künye şu biçimde yazılır" gibi kayıtlar varsa, bunlar FSEK'ten bağımsız olarak sizi bağlar. FSEK m.36/1 size bir imkân tanısa bile, sözleşmeyle üstlendiğiniz sınırlamayı ortadan kaldırmaz.
Ajans haberinde eser sahibi kim?
Ajans haberleri çoğu zaman imzasız veya yalnızca kısaltmayla yayımlanır. FSEK bu durum için bir karine kurar. m.11 uyarınca yayımlanmış eser nüshalarında eser sahibi olarak adını kullanan kişi aksi sabit oluncaya kadar eser sahibi sayılır. m.12 ise şunu ekler:
FSEK Madde 12 — birinci fıkra
"Yayımlanmış olan bir eserin sahibi 11 inci maddeye göre belli olmadıkça,
yayımlıyan ve o da belli değilse çoğaltan, eser sahibine ait hak ve
salahiyetleri kendi namına kullanabilir."Pratik sonucu şudur: imzasız bir ajans haberinde muhatabınız ajansın kendisidir. Ayrıca FSEK m.66/2 uyarınca tecavüz, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya çalışanları tarafından yapılmışsa işletme sahibi hakkında da dava açılabilir; m.66/3 ise tecavüz edenin kusurunun şart olmadığını söyler. Yani "muhabirimiz kopyalamış" savunması kuruma karşı açılan ref davasını durdurmaz.
5187 sayılı Basın Kanunu ajansı nasıl konumlandırıyor?
Basın Kanunu, haber ajansı yayınlarını kendi tanımlarının içine alır. Bu, ajans içeriğinin Basın Kanunu rejimine tabi olması sonucunu doğurur:
- 5187 m.2/a — Basılmış eser: Yayımlanmak üzere her türlü basım araçları ile basılan veya diğer araçlarla çoğaltılan yazı, resim ve benzeri eserler ile haber ajansı yayınları
- 5187 m.2/c — Süreli yayın: Belli aralıklarla yayımlanan gazete, dergi gibi basılmış eserler ile haber ajansları yayınları ve internet haber siteleri (internet haber siteleri 7418 sayılı Kanunla eklenmiştir)
- 5187 m.2/d — Yaygın süreli yayın: Tanımın içinde haber ajansları yayınları da sayılmıştır
Bu tanımların doğrudan sonucu şudur: ajans yayını bir süreli yayındır. Dolayısıyla 5187 m.24'ün "bir süreli yayında yayımlanmış haber, yazı ve resimler" ifadesi ajans içeriğini de kapsar.
Cezai boyut: hangi rejim devrede?
Sorunun başlıktaki hâline dönelim: ajans haberini izinsiz yayımlamak suç mu? Cevap, hangi fiili işlediğinize bağlıdır ve birden fazla rejim aynı anda devreye girebilir.
| Fiil | Devreye giren hüküm | Niteliği |
|---|---|---|
| Umuma yayılmış ajans haberini kaynak göstererek iktibas etmek | FSEK m.36/1 + m.36/3 | Kural olarak serbest kullanım; sözleşme sınırları ayrıca geçerlidir |
| Ajans haberini kaynak göstermeden yeniden yayımlamak | 5187 m.24/1 ve FSEK m.71/1-3 | Ağır para cezası (5187) ve altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası (FSEK) |
| Yeniden yayım hakkı saklı tutulmuş içeriği yayın sahibinin izni olmadan yayımlamak | 5187 m.24/2 | Ağır para cezası |
| Ajansın yazılı izni olmaksızın eseri çoğaltmak, işlemek, umuma iletmek | FSEK m.71/1-1 | Bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezası |
| Abonelik sözleşmesinin kullanım sınırlarını aşmak | Sözleşme hükümleri | Ceza değil, sözleşmeye aykırılık: fesih, cezai şart, tazminat |
5187 m.24'teki tutarlar kanun metninde 2004 tarihli eski TL cinsinden yazılıdır; bunlar nominal tutarlardır ve güncel miktar yeniden değerleme oranı uygulanarak belirlenir. İki rejimin nasıl birlikte işlediğini ve hangi durumda hangisinin uygulandığını kaynak göstermeden yeniden yayımın cezasını ele aldığımız yazıda ayrıntılı olarak açıkladık.
Fotoğraf ve video: ayrı bir değerlendirme
Ajans servisi çoğu zaman metinle birlikte fotoğraf ve video da gönderir. Bunlar m.36/1'in kapsamına girmez; kendi rejimlerine tabidir. Yani "metni serbestçe iktibas ettim, fotoğrafı da aldım" yaklaşımı hatalıdır — fotoğraf için ayrı bir dayanağınız ve ayrı bir kaynak satırınız olmalıdır.
- Estetik değere sahip fotoğraflar FSEK m.4/1-5 uyarınca güzel sanat eseridir
- Bedii vasfı bulunmayan teknik ve ilmi mahiyetteki fotoğraflar m.2/3 kapsamındadır
- Eser niteliği taşımasa bile, m.84/3 uyarınca "eser mahiyetinde olmıyan her nevi fotoğraflar" için de m.84 hükmü uygulanır: tespit eden veya ticari maksatla haklı olarak çoğaltan kişi, üçüncü kişinin aynı vasıtadan faydalanarak çoğaltmasını veya yayımlamasını men edebilir ve haksız rekabet hükümleri işler
- Haber videosu, m.5 uyarınca "günlük olayları tespit eden filmler" ifadesiyle sinema eseri tanımının içindedir
Redaksiyon için kontrol listesi
AJANS İÇERİĞİ KULLANIM KONTROLÜ
1) İçerik nereden geldi?
[ ] Abonesi olduğumuz ajansın servisinden
[ ] Başka bir yayında yayımlanmış hâlinden
[ ] Ajansın kamuya açık sayfasından
2) Aboneliğimiz bu kullanımı kapsıyor mu?
[ ] Mecra (site / basılı / sosyal medya / uygulama)
[ ] Süre ve arşivde saklama
[ ] Grup şirketlerine veya iş ortaklarına aktarım
3) Kaynak satırı m.36/3'ün dört unsurunu taşıyor mu?
[ ] Ajans adı
[ ] İçerik devralınmışsa asıl kaynağın adı
[ ] Tarih (ve basılı yayında sayı)
[ ] Yazarın adı, müstear adı veya alameti
4) Sözleşmenin istediği künye biçimi ayrıca uygulandı mı?
5) Fotoğraf ve video için ayrı dayanak ve ayrı kaynak satırı var mı?Kaynak göstermenin izin yerine geçmediğini ayrı bir yazıda hükümlerle kurmuştuk; ajans içeriğinde bu ilke iki kat geçerlidir, çünkü sözleşme katmanı da devrededir. Haber iktibasının genel karar akışını haber alıntısı serbestisi yazısında, ajans servisinden gelen köşe yazısı ve yorumların rejimini ise köşe yazısı alıntısı yazısında bulabilirsiniz.
Ajans akışını içerik yönetim sisteminize bağlarken kaynak alanını, abonelik referansını ve kullanım mecrası kaydını içeriğin üstünde tutmak, sonradan hem sözleşmesel hem kanuni uyumu ispat etmenizi sağlar. Haber yazılımı tarafında ajans besleme alanları bu şekilde kurgulanabilir.