Kısa cevap: evet, kanunî bir zorunluluktur. m.8/1-ı: "...görüntülerin arşiv veya canlandırma niteliği ile ajanslardan veya başka bir medya kaynağından alınan haberlerin kaynağının belirtilmesi zorunludur."
Kapsam: yalnız ajanslar değil
Metin iki grup sayar: "ajanslardan" ve "başka bir medya kaynağından". İkinci ifade kapsamı çok genişletir. Kendi muhabiriniz üretmediyse, haber başka bir kaynaktan alınmıştır ve kaynak gösterilmelidir.
| Kaynak | Belirtme |
|---|---|
| Haber ajansı | Zorunlu |
| Başka bir televizyon veya radyo kuruluşu | Zorunlu |
| Gazete veya internet haber sitesi | Zorunlu |
| Yabancı medya kuruluşu | Zorunlu |
| Kurum veya kuruluşun kendi açıklaması | Kaynak olarak belirtilmesi beklenir |
| Kendi muhabirinizin ürettiği haber | Bendin kapsamı dışında |
Basında karşılığı: mahreç
Yazılı basında aynı kural "mahreç" adıyla bilinir. 6112 "mahreç" terimini kullanmaz; "kaynağının belirtilmesi" der. Ancak işlev aynıdır: haberin nereden geldiğini izleyiciye göstermek.
Nasıl belirtilir
Kanun biçim şartı koymaz. Ölçüt, izleyicinin kaynağı anlayabilmesidir.
- Görüntünün üzerinde, görüntü ekranda kaldığı sürece görünen kaynak ibaresi
- Spikerin haberin başında kaynağı sözlü olarak belirtmesi
- Alt bantta kaynak adının yer alması
- Aynı haberde birden çok kaynak varsa hepsinin gösterilmesi
Kaynak göstermek kullanım hakkı vermez
Bu, en sık yapılan hatadır. m.8/1-ı bir yayıncılık ilkesi koyar; telif hakkını düzenlemez. Başka bir kuruluşun görüntüsünü kaynak göstererek kullanmak, o kuruluşun 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundan doğan haklarını ortadan kaldırmaz.
Münhasır haklarda kısa gösterim rejimi
6112 m.16, kamuoyu için büyük önem taşıyan olayların görüntüleri bakımından özel bir düzen kurar. Münhasır yayın haklarına sahip televizyon yayıncıları, 5846 sayılı Kanun kapsamında, diğer yayıncılara âdil, makul ve eşitlikçi bir temelde bedeli karşılığında kısa gösterim hakkı sağlamak zorundadır (m.16/1).
m.16/3, bu görüntülerin kullanımına üç sınır koyar ve kaynak gösterme yükümlülüğünü burada da tekrarlar: kısa gösterimler, "kaynağını belirtmek suretiyle sadece haber programları içinde doksan saniyeyi geçmeyecek şekilde" kullanılır.
| Sınır | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Süre | En çok 90 saniye | m.16/3 |
| Yer | Yalnız haber programları içinde | m.16/3 |
| Atıf | Kaynağın belirtilmesi | m.16/3 |
| Bedel | Bedeli karşılığında; âdil, makul ve eşitlikçi temelde | m.16/1 |
| Seçim | Erişim talep eden yayıncı kısa gösterimleri serbestçe seçer | m.16/2 |
Doğruluk yükümlülüğü kaynağa devredilemez
Kaynak göstermek, haberin doğruluğu sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Aynı bent, "soruşturulması basın meslek ilkeleri çerçevesinde mümkün olan haberler, soruşturulmaksızın veya doğruluğundan emin olunmaksızın yayınlanamaz" der. "Ajans böyle geçti" savunması, soruşturulabilir bir haber için tek başına yeterli değildir.
Yaptırım
m.8/1-ı ihlali m.32/2 kapsamındadır: brüt ticarî iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idarî para cezası; radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL alt sınırla. Bir yıl içinde yirmiden fazla ihlal, m.32/5'in ikinci kolundaki yayın durdurma merdivenini başlatır.
Arşiv ibaresini arşiv yazısında, kısa gösterim süresini 90 saniye yazısında ele aldık.