Kaynak göstermeden yeniden yayım, Türk hukukunda tek bir hükümle karşılanmaz. İki ayrı rejim vardır ve bunlar birbirinden bağımsız işler: 5187 sayılı Basın Kanunu m.24 ile 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun (FSEK) hukuki ve cezai hükümleri. Aynı fiil her ikisinin de kapsamına girebilir. Bu yazıda iki rejimi ayrı ayrı kuruyor, hangisinin ne zaman uygulandığını ve birlikte uygulanıp uygulanamayacağını anlatıyorum.
Rejim A — 5187 sayılı Basın Kanunu m.24
Basın Kanunu, yeniden yayımı ayrı bir madde ile düzenler ve iki farklı fiili cezalandırır. Madde "Yeniden yayım" başlığını taşır:
| Fıkra | Cezalandırılan fiil | Kanun metnindeki nominal tutar |
|---|---|---|
| m.24/1 | Bir süreli yayında yayımlanmış haber, yazı ve resimleri <b>kaynak göstermeksizin</b> yeniden yayımlamak | 5 milyar TL - 10 milyar TL ağır para cezası |
| m.24/2 | Bu içerikleri, <b>yeniden yayım hakkı saklı tutulmuş olmasına rağmen süreli yayın sahibinin izni olmadan</b> yeniden yayımlamak | 20 milyar TL - 40 milyar TL ağır para cezası |
İki fıkra arasındaki fark, seride defalarca vurguladığımız ayrımın ceza hukukundaki karşılığıdır. Birinci fıkra kaynak eksikliğini, ikinci fıkra izin eksikliğini cezalandırır. Kaynak göstermek ikinci fıkradaki fiili ortadan kaldırmaz; bu noktayı kaynak göstermenin izin yerine geçip geçmediğini tartıştığımız yazıda hükümlerle kurmuştuk.
m.24 kimin içeriğini kapsıyor? "Süreli yayın" tanımı
m.24 "bir süreli yayında yayımlanmış" içerikten söz eder. Bu tanımın kapsamı 5187 m.2'de belirlenmiştir ve internet haberciliği bakımından belirleyicidir:
- 5187 m.2/c — Süreli yayın: Belli aralıklarla yayımlanan gazete, dergi gibi basılmış eserler ile haber ajansları yayınları ve internet haber siteleri. İnternet haber siteleri bu tanıma 7418 sayılı Kanunla eklenmiştir
- 5187 m.2/a — Basılmış eser: Yayımlanmak üzere her türlü basım araçları ile basılan veya diğer araçlarla çoğaltılan yazı, resim ve benzeri eserler ile haber ajansı yayınları
- 5187 m.1 — Kapsam: Basılmış eserlerin basımı ve yayımı ile internet haber siteleri
Rejim B — FSEK'in hukuki hükümleri
FSEK, kaynak göstermemeyi manevi hak ihlali olarak ele alır ve izinsiz kullanımı ayrıca mali hak ihlali sayar. Bu iki başlığın hukuki sonuçları farklıdır.
m.67 — Kaynak göstermemenin hukuki karşılığı
FSEK Madde 67 — üçüncü fıkra
"32, 33, 34, 35, 36, 39 ve 40 ıncı maddelerde sayılan hallerde yanlış veya
kifayetsiz kaynak tasrih edilmiş veyahut hiç kaynak gösterilmemişse ikinci
fıkra hükmü uygulanır."
FSEK Madde 67 — ikinci fıkra (atıf yapılan sonuç)
"...tecavüz eden gerek aslına, gerek tedavülde bulunan çoğaltılmış nüshalar
üzerine eser sahibinin adını derç etmeye mecburdur. Masrafı tecavüz edene
ait olmak üzere, hükmün en fazla 3 gazetede ilanı talep edilebilir."Üç noktaya dikkat edin. Birincisi, fıkra üç ihtimali eşitler: yanlış kaynak, kifayetsiz (yetersiz) kaynak ve hiç kaynak gösterilmemesi. İkincisi, sayılan maddeler arasında m.36 vardır — yani gazete münderecatı iktibası bu hükmün kapsamındadır. Üçüncüsü, m.37 bu listede sayılmamıştır.
m.68 — İzinsiz kullanımın mali karşılığı
FSEK Madde 68 — birinci fıkra
"Eseri, icrayı, fonogramı veya yapımları hak sahiplerinden bu Kanuna uygun
yazılı izni almadan, işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil
eden veya hertürlü işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma
iletenlerden, izni alınmamış hak sahipleri sözleşme yapılmış olması halinde
isteyebileceği bedelin veya bu Kanun hükümleri uyarınca tespit edilecek
rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını isteyebilir."Bu, haber sitelerine karşı en sık kullanılan taleptir. Talebin doğması için kusur veya zarar ispatı aranmaz; hükmün dayanağı izinsiz kullanımın kendisidir. Bedelin nasıl belirlendiğini ve hesabın kalemlerini telif ihlalinde tazminat hesabı yazısında ayrıntılandırdık.
m.66, m.69 ve m.70 — Dava yolları
- m.66 (tecavüzün ref'i): Manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan kimse tecavüzün ref'ini dava edebilir. Tecavüz edenin kusuru şart değildir. Tecavüz, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya çalışanları tarafından yapılmışsa işletme sahibi hakkında da dava açılabilir. Eser sahibi ikamet ettiği yerde de dava açabilir
- m.69 (tecavüzün men'i): Tecavüz tehlikesine maruz kalan eser sahibi muhtemel tecavüzün önlenmesini dava edebilir; tecavüzün devamı veya tekrarı muhtemelse de aynı hüküm uygulanır
- m.70 (tazminat): Manevi hakları haleldar edilen kişi manevi tazminat isteyebilir. Mali hakları haleldar edilen kişi ise tecavüz edenin kusuru varsa haksız fiil hükümleri dairesinde tazminat talep edebilir. Her iki hâlde tazminattan başka temin edilen kârın verilmesi de istenebilir; bu hâlde m.68 uyarınca talep edilen bedel indirilir
Rejim B — FSEK'in cezai hükümleri
FSEK m.71, 5728 sayılı Kanunla değiştirilmiş hâliyle manevi, mali veya bağlantılı hakları ihlal eden fiilleri sayar. Haber ve medya bakımından üç bent belirleyicidir:
| Bent | Fiil | Ceza |
|---|---|---|
| m.71/1-1 | Bir eseri hak sahibinin <b>yazılı izni olmaksızın</b> işlemek, temsil etmek, çoğaltmak, değiştirmek, dağıtmak, umuma iletmek veya yayımlamak | Bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezası |
| m.71/1-3 | Bir eserden <b>kaynak göstermeksizin</b> iktibasta bulunmak | Altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası |
| m.71/1-5 | Bir eserle ilgili olarak <b>yetersiz, yanlış veya aldatıcı mahiyette</b> kaynak göstermek | Altı aya kadar hapis cezası |
| m.71/1-2 | Başkasına ait esere kendi eseri olarak ad koymak | Altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası; fiil dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenirse hapsin üst sınırı beş yıl olup adlî para cezasına hükmolunamaz |
| m.71 son fıkralar | Ek 4 üncü maddenin birinci fıkrasındaki fiilleri yetkisiz işleyenler ile Kanunda tanınmış hakları ihlâl etmeye devam eden <b>bilgi içerik sağlayıcılar</b> | Fiil daha ağır cezayı gerektiren bir suç oluşturmuyorsa üç aydan iki yıla kadar hapis cezası |
FSEK m.72 ise ayrı bir alanı düzenler: eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanımının kontrolünü sağlayan etkili teknolojik önlemleri etkisiz kılmaya yönelik ürün ve araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren, ticari amaçla elinde bulunduran ya da bunların reklam, pazarlama, tasarım veya uygulama hizmetlerini sunanlar altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Madde, bizzat aşma fiilini değil, aşmaya yönelik ürün, araç ve hizmetleri cezalandırır.
İki rejim birlikte uygulanabilir mi?
İki rejim farklı kanunlarda, farklı korunan menfaatler için düzenlenmiştir. 5187 m.24 basın düzenine, FSEK ise eser sahibinin hakkına ilişkindir. Aynı fiil, teorik olarak her iki kanunun da tanımına uyabilir. Aşağıdaki tablo, sahada karşılaşılan tipik senaryoların hangi rejime düştüğünü gösterir.
| Senaryo | 5187 m.24 | FSEK |
|---|---|---|
| Süreli yayında çıkan haberi kaynak göstermeden yeniden yayımlamak | m.24/1 kapsamında | m.71/1-3 ve m.67/3 kapsamında |
| Yeniden yayım hakkı saklı tutulmuş içeriği izinsiz yayımlamak, ama kaynağı yazmak | m.24/2 kapsamında | İçerik eserse m.68/1 ve m.71/1-1 gündeme gelebilir |
| İzin alıp kaynak göstermemek | m.24/1 kapsamında | m.67/3 ve m.71/1-3 kapsamında |
| Kaynak göstermek ama eksik göstermek | m.24/1 bakımından değerlendirilir | m.67/3 (kifayetsiz kaynak) ve m.71/1-5 |
| Serbest iktibas kapsamında, kaynağı eksiksiz göstermek | Fiil oluşmaz | Fiil oluşmaz |
Usule ilişkin iki kritik nokta
- Dava süreleri (5187 m.26, 7418 ile değişik): Basın Kanunu, basılmış eserler yoluyla işlenen suçlarda kısa süreler öngörür ve internet haber siteleri için dava süresi dört aydır; bu süre suç ihbarı tarihinden başlar. Süreler muhakeme şartı niteliğindedir
- Hapse çevirme yasağı (5187 m.28): m.18 ve m.22 dışındaki suçlar için hükmedilen para cezaları hürriyeti bağlayıcı cezaya çevrilemez — m.24 bu istisnaların dışındadır
Bu süreler, hem şikâyetçi hem de şikâyet edilen taraf için belirleyicidir. Bir yeniden yayım uyuşmazlığında ilk yapılacak iş, hangi tarihin başlangıç sayılacağını tespit etmektir.
Sorumluluk kimde? Kurum mu, editör mü?
FSEK bu soruya iki hükümle cevap verir. m.66/2 uyarınca tecavüz, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya çalışanları tarafından yapılmışsa işletme sahibi hakkında da dava açılabilir. m.66/3 ise "tecavüz edenin veya ikinci fıkrada yazılı kimselerin kusuru şart değildir" der. Yani ref davasında iyi niyet, bilmeme veya çalışanın kişisel hatası savunması sonucu değiştirmez.
Ayrıca 5187, basılmış eserler veya internet haber siteleri yoluyla işlenen fiillerden doğan maddi ve manevi zararlar bakımından ayrı bir sorumluluk düzeni kurar. Kurumsal tarafta bunun anlamı şudur: sorumluluk yalnızca metni kopyalayan editörde kalmaz.
Riski nasıl düşürürsünüz?
YENİDEN YAYIM RİSK KONTROLÜ
1) İÇERİK NE?
[ ] Günlük havadis/haber -> FSEK m.36/1 serbestisi + m.36/3 kaynak
[ ] Makale/fıkra -> FSEK m.36/2; iktibas hakkı saklı mı?
[ ] Fotoğraf/video -> ayrı değerlendirme (m.4/5, m.2/3, m.84/3, m.37)
2) KAYNAK YAZILDI MI? (m.36/3 dört unsur)
[ ] Yayın/ajans adı
[ ] Devralınmışsa asıl kaynağın adı
[ ] Tarih (ve basılı yayında sayı)
[ ] Yazar adı / müstear ad / alamet
3) İZİN GEREKİYOR MU?
[ ] Yeniden yayım hakkı saklı tutulmuş mu? (5187 m.24/2)
[ ] Yazılı izin var mı? (FSEK m.52: yazılı + haklar ayrı ayrı sayılı)
4) KAYIT TUTULDU MU?
[ ] İçeriğin alındığı adres ve tarih
[ ] İzin yazışması / sözleşme referansı
[ ] Kaynak satırının yayımlandığı hâlin ekran kaydı
5) İTİRAZ GELİRSE
[ ] Kaynak eksikse derhal tamamlayın (m.67/3 riskini azaltır)
[ ] İzin yoksa içeriği kaldırın veya izin alın
[ ] Süreleri takip edin (5187 m.26)Kaynak satırının kanunun aradığı dört unsuru taşıması, bu listenin en kolay uygulanan ve en çok riski kaldıran maddesidir. Hazır şablonları kaynak gösterme yazımızda, iktibasın hangi hâllerde serbest olduğunu ise haber alıntısı serbestisi yazısında bulabilirsiniz. Kurumsal tarafta kaynak alanlarını, izin kayıtlarını ve alıntı geçmişini tek bir içerik kaydında tutmak hem uyumu hem ispatı kolaylaştırır; yayın altyapınızı bu yönde kurgulamak için bizimle iletişime geçebilir veya haber yazılımı sayfasındaki alan tanımlarını inceleyebilirsiniz.