Seçim propagandası kuralları: Adaylar ve teşkilatlar için rehber

Seçim propagandası kuralları neden önemli?

Kanun propagandayı serbest bırakırken iki şeyi korur: seçmenin oyunu baskı altında kalmadan vermesi ve yarışa katılan herkesin eşit koşullarda olması. Bu yüzden kuralların çoğu zamanlama, yer ya da araç üzerinedir.

Kuralları uygulayan ve uyuşmazlıklarda karar veren merciler, Yüksek Seçim Kurulu (YSK), il seçim kurulları ve ilçe seçim kuruludur. Sahada en sık muhatap olacağınız kurum ilçe seçim kuruludur: toplu sözlü propaganda meydanlarını o belirler, hoparlör kullanımının şartlarını o koyabilir, propaganda süresinin son döneminde afiş ve ilan ihlallerinde işlem yapma yetkisi ona geçer. Kampanyanın başında ilçe seçim kurulunun adresini, çalışma düzenini ve duyurularını takip edecek bir sorumlu belirlemek bu nedenle önemlidir.

Propaganda dönemi ne zaman başlar ve biter?

298 sayılı Kanun m.49, seçimlerde propagandanın bu kanun hükümleri çerçevesinde serbest olduğunu söyler ve propaganda süresini tanımlar: propaganda, oy verme gününden önce kanunda belirtilen günün sabahında başlar ve oy verme gününden önceki gün, kanunda belirtilen saatte sona erer. Kesin tarih ve saat, her seçimde YSK'nın ilan ettiği seçim takviminde yazılıdır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: kanun bazı faaliyetleri dar anlamdaki propaganda süresine değil, daha erken başlayan "seçimin başlangıç tarihi" ya da "seçim takviminin başlangıcı" gibi anlara bağlar. Örneğin broşür ve el ilanı dağıtma serbestliği (m.57) ve seçim bürosu açma hakkı (m.51/A) seçimin başlangıç tarihinden itibaren tanınır; hoparlörle propaganda serbestliği (m.56) seçim takviminin başlangıcından propaganda süresinin sona erdiği ana kadar geçerlidir. Bu yüzden kampanya takviminizi kurarken her faaliyet için ayrı ayrı "hangi tarihten itibaren" sorusunu sorun.

Açık yerlerde propaganda: miting ve meydan kuralları

298 sayılı Kanun m.50, toplu olarak sözlü propaganda yapılamayacak yerleri sayar: genel yollar, mabetler, kamu hizmeti görülen bina ve tesisler ve ilçe seçim kurullarının göstereceği meydanlar dışındaki yerler. Yani bir miting ya da açık hava konuşması planlıyorsanız, yer seçimini kendiniz yapmazsınız; ilçe seçim kurulunun belirlediği meydanlardan birini kullanırsınız.

Meydanların belirlenmesi ve sıra

İlçe seçim kurulu, trafiği bozmayacak, pazar kurulmasına engel olmayacak, toplantıların genellikle yapıldığı ve varsa elektrik tesisatı bulunan yerleri seçerek toplu sözlü propaganda meydanlarını tespit eder. Siyasi partiler başvurduğunda toplantının yapılacağı meydanı, günü, sırayı ve saati ad çekme yoluyla belirler ve ilgililere tebliğ eder. Kanun bağımsız adaylar için de aynı yöntemle gün ayrılacağını öngörür.

Gece yasağı

Kanuna göre açık yerlerde, güneş battıktan sonra kanunda belirtilen süre dolduğunda başlayıp güneşin doğmasına kadar süren zaman diliminde toplu olarak sözlü propaganda yapılamaz. Akşam mitinglerini bu sınırdan önce bitecek şekilde planlayın.

• Miting başvurusunu partinizin ilgili teşkilatı ya da bağımsız aday olarak kendiniz, ilçe seçim kuruluna yapın ve tebliğ edilen kararı dosyalayın.
• Tebliğde yazan meydan, gün ve saat dışına çıkmayın; başka bir parti ya da adaya ayrılmış saatle çakışan bir etkinlik düzenlemeyin.
• Miting günü, miting alanı çevresindeki güzergâhlarda toplantı bitimine kadar bayrak, afiş ve pankart kullanmak serbesttir (m.60); toplantı bitince bu serbestlik de biter.

Kapalı yer toplantıları

298 sayılı Kanun m.51'e göre seçime katılan siyasi partiler veya bağımsız adaylar adına kapalı yer toplantısı yapılabilir. Bir etkinliğin bu kapsamda olup olmadığından emin değilseniz ilçe seçim kuruluna danışın.

Toplantı heyeti zorunluluğu

Kapalı yer toplantısı yapmak isteyenler, kanunda belirtilen sayıda kişiden oluşan bir heyet kurar ve en yakın zabıta amirine veya memuruna haber verir; köylerde muhtara veya vekiline haber vermek yeterlidir. Heyetin görevi toplantının düzenini sağlamak, kanunlara aykırı hareketleri, edep törelerine aykırı ya da suç işlemeye kışkırtıcı söz ve davranışları önlemektir. Heyet, gerekirse zabıtayı çağırabilir ve toplantıda kimlerin söz alacağını belirleyip sınırlayabilir.

Kapalı yer toplantısı yapılamayacak yerler

Kanun mabetlerde, okullarda, kışla, karargâh, ordugâh gibi askerî bina ve tesislerde, askerî mahfillerde ve kamu hizmeti görülen diğer yerlerde kapalı yer toplantısı yapılamayacağını açıkça söyler. Toplantıya, düzenleyen heyetin isteği veya yetkili seçim kurulunun kararı dışında zabıta, muhtar ya da ihtiyar meclisi müdahale edemez. Kapalı yer toplantısındaki konuşmalar, hoparlör kuralları saklı kalmak üzere hoparlörle dışarıya verilebilir.

Seçim büroları

298 sayılı Kanun m.51/A, seçimin başlangıç tarihinden itibaren seçime katılan siyasi partilerin ve bağımsız adayların, katıldıkları seçim çevrelerinde seçim bürosu açabileceğini düzenler. Büro, siyasi partinin il veya ilçe başkanlığının ya da bağımsız adayın; büronun adresini ve en az bir sorumlusunun kimlik ve iletişim bilgilerini içeren bildirimi yetkili makama vermesiyle açılmış sayılır. Bu bildirim, yazılı propagandanın başlangıcına kadar mahallin en büyük mülki amirine, propaganda süresi başladıktan sonra ilçe seçim kuruluna verilir.

• Kamu kurumlarına, kamu iştiraklerine, kamu yararına çalışan derneklere, vergi muafiyeti olan ve devletten yardım alan vakıflara, meslek kuruluşlarına, kooperatif birliklerine, bankalara ve sendikalara ait bina ve tesisler seçim bürosu olarak kullanılamaz.
• Açılma şartlarını taşımayan bürolara eksikleri tamamlamak için kanunda belirtilen süre verilir; tamamlanmazsa büro, şartlar sağlanana kadar mülki amirce kapatılır.
• Seçim bürolarında görüntülü ve sesli propaganda yapılabilir, ancak sesli yayınlar çevresel gürültü mevzuatına uygun olmalıdır.
• Bürolar halka açık faaliyeti yalnızca kanunda belirtilen saatler arasında yürütebilir.
• Siyasi partiler ve adaylar, seçim bürolarına seçimin başlangıç tarihinden propaganda süresinin sonuna kadar bayrak, afiş, poster ve pankart asabilir (m.60).

Hoparlörle propaganda

298 sayılı Kanun m.56'ya göre seçim takviminin başlangıcından seçim propagandasının sona erdiği ana kadar hoparlörle propaganda serbesttir; ancak iki şartla: halkın huzur ve rahatını bozmamak ve açık yerlerdeki gece yasağına (m.50'nin son fıkrası) uymak. Ayrıca başka bir parti ya da bağımsız aday adına açık veya kapalı yer toplantısı yapılan saatlerde, o toplantının yapıldığı yerden duyulacak ve toplantıyı rahatsız edecek biçimde hoparlörle propaganda yapılamaz.

İlçe seçim kurulları kendiliğinden ya da siyasi partilerin isteği üzerine, yerin özelliklerini dikkate alarak hoparlörle yayının yerini, zamanını, süresini ve diğer şartlarını belirleyebilir. Bu nedenle propaganda aracı ya da sabit ses sistemi kullanmadan önce kendi ilçenizde böyle bir karar alınıp alınmadığını öğrenin. Siyasi partiler, isterlerse varsa belediye hoparlörlerinden, ilçe seçim kurulunun düzenleyeceği programa göre bedeli karşılığında ve eşit şekilde yararlanabilir.

Broşür, el ilanı ve propaganda malzemesi dağıtımı

298 sayılı Kanun m.57, seçime katılan siyasi partilerin ve adayların seçimin başlangıç tarihinden propaganda süresinin sonuna kadar kendilerini tanıtıcı nitelikte broşür, el ilanı, parti bayrağı, poster, afiş veya ses ve görüntü içeren her türlü yayını dağıtmakta serbest olduğunu söyler. Aynı madde, bunlar dışında hediye ve eşantiyon dağıtmayı, dağıttırmayı ya da üçüncü kişiler veya kurumlar aracılığıyla dağıtılmasını yasaklar. Hangi malzemenin tanıtım, hangisinin hediye sayılacağı ayrıntısını belediye aday yazılımı rehberimizdeki ilgili bölümde ele aldık.

Dağıtımı kim yapabilir?

• Propaganda yayın ve malzemesini dağıtacak kişilerin kanunda belirtilen yaşı doldurmuş olması şarttır (m.57).
• El ilanı niteliğindeki basılı malzemeyi dağıtacak kişilerin seçme yeterliğine sahip olması gerekir (m.62).
• Devlette, belediyelerde, il özel idarelerinde, bunlara bağlı kuruluşlarda, kamu iktisadi teşekküllerinde ve diğer kamu tüzel kişiliklerinde memur veya hizmetli olarak çalışanlar ilan dağıtamaz (m.62).

Gönüllü ekibinizi sahaya çıkarmadan önce bu üç şartı kayıt aşamasında sorgulamak en güvenli yoldur. Kamu görevlisi olan bir gönüllünün dağıtım ekibine yazılması, iyi niyetli olsa bile sorun yaratır. Gönüllü kaydının kişisel veri boyutu için seçim gönüllüsü organizasyonu yazımıza bakabilirsiniz.

Malzemenin içeriğinde yasak olanlar

298 sayılı Kanun m.58'e göre propaganda için kullanılan el ilanları ve diğer her türlü basılı malzemede Türk Bayrağı ve dinî ibareler bulundurulması yasaktır. Bu yasağa aykırılık, m.151'in ikinci fıkrasına göre hapis cezası gerektiren bir suçtur; tasarım aşamasında her baskı işini bu açıdan kontrol eden bir onay adımı koyun. Aynı madde, siyasi partiler ve adaylar tarafından yapılacak her türlü propagandanın Türkçenin yanı sıra farklı dil ve lehçelerde de yapılabileceğini açıkça kabul eder.

Kamu görevlileri ve kamu imkânlarıyla ilgili yasaklar

Kamu kaynaklarının kampanyaya karışması en sık görülen risklerden biridir; 298 sayılı Kanun bu konuda katmanlı bir koruma getirir.

• Tarafsızlık (m.63): Kamu kurumları, kamu yararına çalışan dernekler ve buralarda görevli memur ve hizmetliler seçimlerde tarafsızlıklarını korumak zorundadır. Seçim süresince bu kurumların siyasi partilere veya adaylara bağış ve yardım yapması, personelini, araç gerecini ve imkânlarını bir parti ya da adayın emrinde çalıştırması, kullanması veya kullandırması yasaktır.
• Kamu kurumlarının yayınları (m.63): Bu kurumların ve Bankalar Kanununa tabi kuruluşların bir partinin lehinde veya aleyhinde ya da oy verme iradesini etkileme amacıyla yayın yapması yasaktır; daha önce basılmış bu nitelikteki kitap, broşür ve afişler de aynı hükme tabidir.
• Tören yasağı (m.64): Propaganda süresinin başlangıcından oy verme gününü takip eden güne kadar, kamu kaynaklarıyla yapılan iş ve hizmetler için açılış ve temel atma dahil tören düzenlemek, nutuk söylemek, demeç vermek ve bunları yaymak yasaktır.
• Bakanlar ve milletvekilleri (m.65): Aynı dönemde bakanlar ve milletvekilleri, yurt içindeki propaganda gezilerini makam otomobilleri ve resmî hizmete tahsis edilmiş araçlarla yapamaz; bu gezilerde protokol gereği karşılama, uğurlama, tören ve resmî ziyafet yapılamaz.
• Memurların gezilere katılması (m.66): Bakanların, milletvekillerinin ve adayların propaganda gezilerine hiçbir memur katılamaz.

Kamu görevinden adaylık için ayrılma yükümlülükleri bu yazının konusu değil; ayrıntılar için belediye başkan adayı nasıl olunur ve milletvekili adayı nasıl olunur rehberlerimize bakın.

Radyo, televizyon, basın ve internet

Radyo ve televizyonda propaganda, 298 sayılı Kanun m.52 ve devamında ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir; bu düzen daha çok siyasi partilerin genel merkezlerini ve yayın kuruluşlarını ilgilendirir. Yayın kuruluşlarının uyması gereken kuralları seçim döneminde yayın kuralları yazımızda, siyasi reklam konusunu siyasi reklam yayınlanabilir mi yazımızda anlattık.

Yazılı basın ve internet tarafında m.55/B, seçime katılan siyasi partilerin ve bağımsız adayların propaganda süresinin sonuna kadar yazılı basında ilan ve reklam yoluyla ya da internet sitesi açarak propaganda yapabileceğini söyler. Aynı madde, vatandaşların e-posta adreslerine ve telefonlarına mesaj göndererek propaganda yapılmasını yasaklar; siyasi partilerin kendi üyelerine gönderdiği mesajlar ise serbesttir. Sosyal medya pratiği için seçim kampanyasında sosyal medya, SMS ve e-posta için seçim kampanyasında KVKK, SMS ve e-posta kuralları yazılarımıza bakın. Anket yayınlarıyla ilgili yasaklar anket ve kamuoyu yoklaması yayın yasağı yazısında.

Seçim günü ve son gün kuralları

Propaganda süresi sona erdikten sonra kurallar belirgin biçimde sertleşir. 298 sayılı Kanun m.151'e göre oy verme gününden önceki gün kanunda belirtilen saatten sonra ve oy verme gününde, genel veya genele açık yerlerde seçim propagandası için toplantı ya da propaganda yapmak, bu amaçla yayında bulunmak, seçimin düzenini bozabilecek veya oy vermenin serbestliğini etkileyebilecek söz ya da yazılarla propaganda yapmak ve asılsız söylenti çıkarmak hapis cezası gerektiren suçlardır.

• Oy verme günü sandığın konulduğu bina, yapı ve eklentilerinde hiç kimse başkalarının görebileceği şekilde parti veya adaya ait rozet, amblem ya da propaganda yayını taşıyamaz; yazılı, sözlü veya görüntülü propaganda yapamaz (m.82). Kurala uymayanlar kolluk tarafından uzaklaştırılır.
• Sandık başında hiçbir seçmene müdahale, telkin veya tavsiyede bulunulamaz (m.88).
• Propaganda süresi bittikten sonra afiş ve ilan malzemesi, seçim büroları ve parti binaları dışında hiçbir şekilde asılamaz ve teşhir edilemez (m.60).
• Seçim günü sandık başındaki düzen, müşahitlerin hakları ve tutanak süreci için müşahit nedir, nasıl olunur yazımıza bakın.

Bir kampanya gününde propaganda kontrolü

Aşağıdaki senaryo, kuralların sahadaki karşılığını göstermek için genel bir örnektir. Sabah koordinasyon toplantısında günün programı okunur: öğleden önce pazar yeri ziyareti, öğleden sonra bir salon toplantısı, akşam ilçe seçim kurulunun ayırdığı meydanda kısa bir konuşma.

• Pazar ziyaretinde ekip yalnızca tanıtıcı broşür dağıtır; kalem, çakmak, anahtarlık gibi eşantiyon taşınmaz. Dağıtımı yapan gönüllülerin kayıtları önceden kontrol edilmiştir.
• Salon toplantısı için heyet üyeleri sabah belirlenmiş ve en yakın kolluk birimine bildirim yapılmıştır; bildirimin kime ve ne zaman yapıldığı not edilir.
• Ses aracı güzergâhı, aynı saatte başka bir partinin toplantısı yapılan sokaktan geçmeyecek şekilde değiştirilir.
• Akşam konuşması ilçe seçim kurulunun tebliğ ettiği saatte başlar, gece yasağından önce biter; konuşma sonrası pankartlar miting güzergâhından toplanır.

Bu tür kontrollerin düzenli yürüyebilmesi için görevlerin net dağıtılması gerekir; rollerin nasıl kurulacağını seçim kampanya ekibi nasıl kurulur yazısında anlattık. Takvim, görev ve gönüllü takibini tek yerde toplamak isteyen ekipler için adaylar için hazırladığımız yazılım üzerinde çalışıyoruz.

Sık yapılan hatalar

• Propaganda süresi ile seçimin başlangıç tarihini karıştırmak ve bazı faaliyetlere erken, bazılarına geç başlamak.
• Salon toplantısında heyet kurmamak veya kolluğa bildirim yapmamak.
• Miting için ilçe seçim kurulunun göstermediği bir meydanı ya da genel yolu kullanmak.
• Broşürde Türk Bayrağı veya dinî ibare kullanmak.
• Tanıtıcı malzeme dışında hediye ve eşantiyon dağıtmak ya da bunu bir dernek veya işletme üzerinden yaptırmak.
• Kamu görevlisi bir yakının araç, personel veya salon imkânını kampanyaya açmasına göz yummak.
• Propaganda süresi bittikten sonra ses aracını, stantları ve propaganda paylaşımlarını sürdürmek.
• Seçim günü sandık binasına rozet veya parti işaretiyle girmek.

Sık Sorulan Sorular

Seçim propagandası ne zaman başlar?

298 sayılı Kanun m.49'a göre propaganda, oy verme gününden önce kanunda belirtilen günün sabahında başlar ve oy verme gününden önceki gün kanunda belirtilen saatte biter. Kesin tarihi o seçim için YSK'nın ilan ettiği takvimden kontrol edin. Broşür dağıtımı ve seçim bürosu açma gibi bazı faaliyetler daha erken, seçimin başlangıç tarihinden itibaren serbesttir.

Seçim döneminde hediye dağıtmak yasak mı?

Evet. m.57, siyasi partilerin ve adayların tanıtıcı broşür, el ilanı, bayrak, poster, afiş ve benzeri yayınlar dışında hediye ve eşantiyon dağıtmasını, dağıttırmasını veya üçüncü kişiler aracılığıyla dağıtılmasını yasaklar. Ayrıca oy karşılığı menfaat teklif etmek ya da vermek m.152'de ayrı bir suç olarak düzenlenmiştir.

Seçim propagandasında hoparlör kullanmak serbest mi?

Seçim takviminin başlangıcından propaganda süresinin sonuna kadar serbesttir; ancak halkın huzurunu bozmamak, açık yerlerdeki gece yasağına uymak ve başka bir parti ya da adayın toplantısını rahatsız etmemek şartıyla. İlçe seçim kurulu hoparlör kullanımının yerini, zamanını ve süresini ayrıca belirleyebilir.

Memurlar seçim çalışmasına katılabilir mi?

298 sayılı Kanun kamu görevlileri için bazı açık yasaklar koyar: kamu kurumlarında memur ve hizmetli olarak çalışanlar ilan dağıtamaz (m.62), propaganda gezilerine katılamaz (m.66) ve kamu imkânlarını bir parti veya adayın hizmetine veremez (m.63). Bunların dışındaki faaliyetler için memurun tabi olduğu personel mevzuatı ve kurumunun düzenlemeleri de önemlidir; bu konuda kurumunuza ve bir hukukçuya danışın.

Propaganda kurallarına uyulmadığını görürsem nereye başvururum?

Kanun, toplantı meydanları, hoparlör ve ilan yerleri gibi konularda ilçe seçim kurullarını yetkili kılar; afiş ve ilan ihlallerinde ise seçim döneminin başlarında yetki mülki makamlarda, son dönemde ilçe seçim kurullarındadır (m.61). Suç oluşturduğunu düşündüğünüz durumlar için ayrıca Cumhuriyet başsavcılığına başvurulabilir. Başvurudan önce tarih, yer ve fotoğraflı kayıt hazırlayın.

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: Seçim kampanyası nasıl yapılır? · Seçim afişi asma kuralları · Seçim kampanyasında sosyal medya · Müşahit nedir? · Seçim döneminde yayın kuralları · Seçim günü yayın yasağı