Müşahit nedir, nasıl olunur? Sandık başında haklar, tutanak ve itiraz

Müşahit nedir? Sandık kurulu üyesi ve parti temsilcisinden farkı

Seçim günü sandık başında birbirine karıştırılan birkaç görev vardır. Hepsi siyasi partilerle bağlantılıdır, ama yetkileri farklıdır.

Sandık kurulu nasıl oluşur?

Kanunun m.21 hükmüne göre sandık kurulu bir başkan ile asıl ve yedek üyelerden oluşur ve asıl üyeleriyle toplanır. m.22'ye göre başkan, ilçede görev yapan kamu görevlileri arasından ilçe seçim kurulu başkanı tarafından ad çekmeyle belirlenir. m.23'e göre üyeliklerin bir kısmı, o ilçede teşkilatı bulunan ve seçime katılan partilerden kanunda belirtilen sıraya göre istenir; kalan üyelikler yine kamu görevlileri arasından ad çekmeyle doldurulur. Aynı madde, sandık kuruluna üye bildirme hakkı olan bir partinin, oluru olmadan başka bir parti üyesini sandık kurulu üyesi gösteremeyeceğini de belirtir. Partinizden sandık kurulu üyesi olarak görev alacaksanız bu süreç partinizin ilçe başkanlığı üzerinden yürür.

Siyasi parti temsilcisi kimdir?

Kanunun m.17 hükmüne göre kanundaki şartları taşıyan partiler il ve ilçe seçim kurullarında temsilci bulundurur. Bu temsilciler kurulun çalışmalarına ve görüşmelerine katılır, görüş bildirebilir, ama oy kullanamaz. Ayrıca m.82, partilerin seçim kurullarına bildirdikleri itiraza yetkili kişilerin ve temsilcilerin, seçim kurullarınca önceden verilen belgeyle sandık çevresinde bulunabileceğini öngörür.

Müşahit nasıl olunur?

Kanun müşahitleri siyasi partilerin ve bağımsız adayların gönderdiğini söyler; bu nedenle müşahitlik bireysel bir başvuruyla değil, bir parti ya da bağımsız aday tarafından görevlendirilerek yapılır.

• Partinize ya da adayın ekibine başvurun: Partili müşahitler için ilçe başkanlığı, bağımsız aday müşahitleri için adayın kampanya ekibi ilk adresinizdir.
• Uygunluğunuzu kontrol edin: 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun m.26, siyasi partilere üye olamayacak kişilerin partiler tarafından kurullarda üye, müşahit veya temsilci olarak görevlendirilemeyeceğini öngörür. Aynı madde idare amirleri, zabıta amir ve memurları, askerî şahıslar, milletvekilleri ve adayların bu kanundaki kurullara seçilemeyeceğini de belirtir.
• Eğitime katılın: Sandık başı işlemlerini bilmeyen bir müşahit, yanlış bir şeyi fark etse bile ne yapacağını bilemez. Partinizin ya da adayın ekibinin düzenlediği eğitimi mutlaka tamamlayın.
• Görevlendirme belgenizi alın: Görevlendirmenin hangi belgeyle ve nasıl yapılacağı her seçimde partiniz ve seçim kurulu tarafından duyurulur. Bu konuyu partinizin ilçe başkanlığına ya da ilçe seçim kuruluna sorun; kendi başınıza bir belge hazırlamayın.
• Sandığınızı ve yerini öğrenin: Hangi binada, hangi sandıkta görev yapacağınızı ve o sandık için kimden talimat alacağınızı seçim gününden önce netleştirin.

Seçim günü sandık başında işlemler adım adım

Aşağıdaki sıra, 298 sayılı Kanunda sandık başı işlemleri için öngörülen akışı özetler. Saatler ve seçime özel ayrıntılar YSK tarafından ilan edilir; burada yalnızca müşahidin izlemesi gereken işlemleri sırasıyla anlatıyoruz.

Oy verme başlamadan önce

• And içme: m.70'e göre sandık kurulu başkan ve üyeleri oy verme günü göreve başlamadan önce sandık başında hazır bulunanların önünde and içer.
• Sandığın yeri ve kapalı oy verme yeri: m.71 ve m.75'e göre sandık kurulu sandığın yerini belirler, oyun gizli verilmesini sağlayacak kapalı oy verme yerini hazırlar.
• Sandığın boş olduğunun tespiti: m.77'ye göre sandık kurulu başkanı, sandığın boş olduğunu hazır bulunan kurul üyeleri ve müşahitler önünde tespit ederek sandığı kapatır ve mühürler. Bu an müşahit için kritiktir; sandığın boş olduğunu kendi gözünüzle görün.
• Oy pusulaları ve zarfların mühürlenmesi: Aynı madde gereğince kurul, hazır bulunanlar önünde birleşik oy pusulalarını ya da zarfları sayar, kurul mührünü basar ve sayıyı tespit eder; yapılan işlemler tutanak defterine geçirilir.

Oy verme sırasında

• Sandık çevresi düzeni: m.82'ye göre sandık çevresinde düzeni sağlamak sandık kurulu başkanına aittir; ancak alınacak tedbirler, sandık çevresinde bulunma hakkı olanların işlemleri takip etmesini engelleyecek nitelikte olamaz.
• Kimler bulunabilir: Aynı madde sandık çevresinde kurul başkan ve üyeleri, adaylar, milletvekilleri, o sandıkta kayıtlı seçmenler, o sandıkta görevli müşahitler, bina sorumluları ve çağrı ya da ihbar üzerine gelen kolluk görevlileri dışında kimsenin bulunamayacağını belirtir.
• Rozet ve propaganda yasağı: Sandığın konulduğu bina ve müştemilatında hiç kimse, başkalarının görebileceği şekilde parti ya da adaya ait rozet, amblem veya benzeri işaret taşıyamaz ve propaganda yapamaz. Bu kural müşahitler için de geçerlidir.
• Cep telefonu: Sandık kurulunun görev yaptığı yerde cep telefonuyla görüşme yapmak yasaktır; kurul başkan ve üyelerinin görevleri gereği yaptıkları görüşmeler bunun dışındadır. Müşahitler kampanya merkeziyle iletişimi sandık çevresi dışında kurmalıdır.
• İtirazların kaydı: m.71'e göre sandık kurulu, oy verme işlerine dair itirazları inceleyip karara bağlar ve kararı tutanak defterine geçirir.

Oy verme bittikten sonra

• Oy verenlerin sayısı: m.96'ya göre oy verme bitince başkan bunu yüksek sesle ilan eder, sandık seçmen listesindeki imza veya parmak izleri sayılarak oy verenlerin toplamı tutanağa geçirilir ve sonuç yüksek sesle ilan edilir.
• Kullanılmayan zarf ve pusulalar: m.97'ye göre kullanılmayan zarflar ve birleşik oy pusulaları sayılır, oy veren seçmen sayısına eklenerek kurula teslim edilen toplamla karşılaştırılır, ardından paketlenip mühürlenir.
• Sandığın açılması: m.98'e göre sandık, hazır bulunanların gözü önünde başkan tarafından açılır, zarflar yüksek sesle sayılır; sayımlar arasında fark olursa kanunda belirtilen biçimde yeniden sayılır. Zarf sayısı oy kullanan seçmen sayısından fazla çıkarsa kanunda tarif edilen eşitleme işlemi uygulanır ve tutanağa yazılır.
• Açık sayım: m.95 ve m.100'e göre sayım ve döküm açık olarak, derhal ve aralıksız yapılır; hazır bulunanlar sayımı takip eder. Başkan, sayıma başlamadan önce sayım ve döküm cetvellerinin boş olduğunu hazır bulunanlara gösterir. Parti müşahitleri sayım masası başında yer alabilir ve oy pusulalarını görebilir.
• Geçersiz ve hesaba katılmayan oylar: m.101 hangi oy pusulalarının geçersiz sayılacağını ve hangi durumların pusulayı geçersiz kılmayacağını, m.102 ise hangi pusulaların hesaba katılıp katılmayacağını tek tek sayar. Müşahit eğitiminin en önemli bölümü bu maddelerdir.

Sandık sonuç tutanağı ve müşahidin alacağı suret

Sayım ve döküm bittiğinde sandık kurulu, 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun m.105 gereğince her seçim türü için sandık sonuç tutanağını düzenler; tutanak başkan ve üyeler tarafından ad ve soyadları yazılarak imzalanır ve mühürlenir. Kanun, tutanağa işlenmesi gereken bilgileri ayrıntılı olarak sayar: oy kullanan seçmen sayısı, sandıktan çıkan, geçerli ve geçersiz zarf sayıları, geçersiz ve hesaba katılmayan oy pusulaları ile sebepleri, partilerin ve bağımsız adayların aldıkları geçerli oylar ve yapılan şikâyetlerle bunlara ilişkin kararlar bunların arasındadır.

• Tutanağın onaylı bir sureti, sandığın konulduğu bina veya yapıda herkesin görebileceği bir yere asılır.
• Tutanağın birer sureti, seçime katılan ve talep eden parti ve bağımsız adayların müşahitlerine, başkan ve üyelerce imzalanıp mühürlendikten sonra verilir.
• Talep hâlinde tutanak öncelikle sandık kurulunun partili üyelerine verilir; bu durumda o partinin müşahidine ayrıca tutanak verilmez.
• Tutanak verilen müşahitlerin ad ve soyadları ile temsil ettikleri parti ya da bağımsız aday tutanak defterine yazılır ve teslim imzası alınır.

Müşahit için pratik kural şudur: tutanak suretini almadan ve kendi notlarınızla karşılaştırmadan sandık başından ayrılmayın. Suretteki rakamları kendi tuttuğunuz sayımla karşılaştırın; tutarsızlık görürseniz tutanak imzalanmadan önce sandık kuruluna bildirin.

m.107'ye göre sayıma ilişkin evrak ve belgeler mühürlü bir torba içinde sandık kurulu başkanı ve ad çekmeyle belirlenen üyeler tarafından ilçe seçim kuruluna teslim edilir; müşahitler de isterlerse ve taşıtta yer varsa ya da taşıtı kendileri sağlarsa bu teslimata katılabilir. m.108'e göre ilçe seçim kurulundaki birleştirme işlemleri sırasında partilerin aday ve müşahitleri ile bağımsız adaylar ve müşahitleri istedikleri takdirde hazır bulunabilir.

Müşahit itirazı nasıl yapılır?

Müşahidin en önemli hukuki aracı itiraz ve şikâyet hakkıdır. 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun m.110, kurulların kesin olmayan kararlarına karşı itiraz edebilecekler arasında müşahitleri de açıkça sayar.

• Şekil: m.112'ye göre itiraz yazılı ya da sözlü yapılabilir. Sözlü itiraz gerekçesiyle birlikte tutanağa yazılır; itiraz edenin adı, soyadı ve açık adresi yazılarak imzası alınır. Kimliğini ispat edemeyenlerin ve delil ile gerekçe gösteremeyenlerin itirazları incelenmez. İtirazın alındığına dair alındı belgesi verilir.
• Sandık başında: m.128'e göre sandık kurulunun kararlarına, sayım ve döküme ve tutanakların düzenlenmesine ilişkin işlemlere karşı, sandık sonuç tutanağı imzalanana kadar sandık kurulu aracılığıyla sözlü ya da yazılı itiraz yapılabilir.
• Doğrudan ilçe seçim kuruluna: Aynı madde, kanunda belirtilen süre içinde doğrudan ilçe seçim kuruluna yazılı itiraz yolunu da açar; bunun için önce sandık kuruluna şikâyet veya itirazda bulunulmuş olması şart değildir. Sürenin ne zaman dolduğunu hukuk ekibinizle seçimden önce netleştirin.
• Şikâyetin reddine itiraz: m.127'ye göre sandık kurulunun ya da başkanının şikâyeti reddeden kararlarına karşı ilgililer derhal ilçe seçim kurulu başkanına itiraz edebilir.
• İşlemler durmaz: m.100 ve m.118 gereğince şikâyet ve itirazlar oy vermeyi, sayımı ve seçim işlerinin devamını durdurmaz.

Müşahit eğitimi ve organizasyonu

Kampanya ekipleri için müşahit organizasyonu seçim gününden çok önce başlar. Sandık sayısı kadar kişi bulmak yetmez; her müşahidin eğitilmiş, sandığını bilen ve gün boyunca kime ulaşacağını bilen biri olması gerekir. Bu işi kampanya ekibinizde bir sandık ve seçim günü koordinatörüne verin; partili adaylarda teşkilatın sandık organizasyonuyla birlikte planlayın.

Müşahit eğitiminde anlatılması gerekenler

• Müşahidin hakları ve sınırları: neyi izleyebilir, nerede bulunabilir, neye karışamaz.
• Sandık başı işlemlerinin sırası: sandığın boş olduğunun tespitinden tutanağın imzalanmasına kadar.
• Geçersiz ve hesaba katılmayan oy pusulası türleri: kanundaki listeler örneklerle anlatılmalıdır.
• Sayım sırasında kendi sayım çizelgesini tutmak ve tutanakla karşılaştırmak.
• İtirazın şekli: gerekçe, delil, kimlik ve tutanağa geçirme.
• Sandık binasındaki rozet, propaganda ve cep telefonu kuralları.
• Tutanak suretini istemek ve teslim imzasını vermek.

Seçim günü iletişim zinciri

Her müşahit, bağlı olduğu bir bölge sorumlusunu, bölge sorumlusu da kampanya merkezini bilmelidir. Sandık çevresinde telefonla görüşme yasak olduğu için müşahitlerin ne zaman ve nerede iletişim kuracağını önceden planlayın. Sandığını sayım bitmeden bırakmak zorunda kalan müşahidin yerine geçecek yedekleri belirleyin. Merkezde, sandıklardan gelen tutanak bilgilerini düzenli biçimde toplayan ve tutarsızlıkları hukuk ekibine ileten bir masa kurun. Müşahit listelerini ve görevlendirmeleri tek bir yerde tutmak için adaylar için hazırladığımız yazılım hazırlık aşamasında; hangi yöntemi seçerseniz seçin, müşahitlerin kişisel verilerini gönüllü verileri gibi koruyun.

Müşahit çantası

• Görevlendirme belgesi ve kimlik.
• Partinizin ya da adayın ekibinin verdiği sayım çizelgesi ve not defteri, kalem.
• İtirazlar için kanun maddelerinin kısa özeti.
• Bölge sorumlusunun ve hukuk ekibinin iletişim bilgileri.
• Gün boyu yetecek su ve yiyecek; sayım uzun sürebilir ve sandık başından ayrılmamanız gerekir.

Seçim gününde bir müşahidin günü

Genel bir senaryo düşünelim. Müşahit, sandık kurulunun göreve başlayacağı saatten önce binaya gelir; rozet ya da kampanya işareti taşımaz. Kurulun and içmesini izler, sandığın boş olduğunu kendi gözüyle görür, mühürlenen oy pusulası ya da zarf sayısını not eder. Gün boyunca sandık çevresinde sessizce durur; bir seçmenin kapalı oy verme yerine başka biriyle girmeye çalıştığını görünce durumu sakin bir dille sandık kurulu başkanına bildirir ve kararın tutanağa geçirilmesini ister.

Oy verme bittiğinde imza sayımını ve kullanılmayan zarfların sayımını kendi çizelgesine yazar. Sayım masası başında oy pusulalarını tek tek izler; tartışmalı bir pusula için kurulun kararını ve gerekçesini not eder. Tutanak düzenlendiğinde rakamları kendi çizelgesiyle karşılaştırır, tutarlı olduğunu gördükten sonra suretini teslim imzasıyla alır. Binadan çıktıktan sonra bölge sorumlusunu arar, tutanak bilgilerini iletir ve gerekiyorsa hukuk ekibiyle itiraz değerlendirmesini konuşur.

Müşahitlikte sık yapılan hatalar

• Sandık başına geç gelmek ve sandığın boş olduğunun tespitini kaçırmak.
• Sandık binasına parti rozeti, kampanya tişörtü ya da broşürle girmek.
• Sandık çevresinde telefonla görüşmek.
• Kendi sayım çizelgesini tutmamak ve tutanağı kontrol etmeden imzalanmasına sessiz kalmak.
• İtirazı gerekçesiz, delilsiz ya da yalnızca sözlü bırakıp tutanağa geçirilmesini istememek.
• Sayım bitmeden sandığı yedeksiz bırakmak.
• Tutanak suretini almadan ayrılmak.
• Sandık kurulunun işine karışmak ya da seçmenlerle tartışmaya girmek.

Sık Sorulan Sorular

Müşahit olmak için parti üyesi olmak gerekir mi?

Kanun müşahitlerin siyasi partiler ve bağımsız adaylar tarafından gönderildiğini söyler ve siyasi partilere üye olamayacak kişilerin partiler tarafından müşahit olarak görevlendirilemeyeceğini öngörür. Parti üyeliğinin ayrıca şart olup olmadığı kanunda bu şekilde düzenlenmemiştir; partinizin uygulamasını ilçe başkanlığınıza sorun. Bağımsız adaylar da kendi müşahitlerini gönderebilir.

Müşahit sandık kurulu üyesi midir?

Hayır. Sandık kurulu üyeleri kurulun bir parçasıdır, karar alır ve tutanakları imzalar. Müşahit ise sandık başı işlemlerini takip eder, itiraz edebilir ve tutanak sureti alabilir; kurulun kararlarında oy kullanmaz.

Müşahit sayım sırasında oy pusulalarını görebilir mi?

Evet. 298 sayılı Kanunun m.100 hükmüne göre parti müşahitleri sayım masası başında yer alabilir ve oy pusulalarını görebilir. Müşahit sayısı kanunda belirtilen sınırı aşarsa başkan ad çekerek kimlerin masa başında kalacağını belirler; diğer müşahitlere ve bağımsız aday müşahitlerine sayımı yakından izleyebilecekleri bir yer ayrılır.

Müşahide sandık sonuç tutanağı verilir mi?

Evet. Kanunun m.105 hükmüne göre sandık sonuç tutanağının birer sureti, talep eden parti ve bağımsız adayların müşahitlerine imzalı ve mühürlü olarak verilir. Tutanak talep üzerine partinin sandık kurulu üyesine verilmişse, o partinin müşahidine ayrıca tutanak verilmez.

Müşahit itiraz edebilir mi?

Evet. m.110 müşahitleri itiraz hakkı olanlar arasında açıkça sayar. İtiraz yazılı ya da sözlü yapılır; sözlü itiraz gerekçesiyle birlikte tutanağa geçirilir, itiraz edenin kimlik ve adres bilgileri yazılarak imzası alınır. Delil ve gerekçe gösterilmeyen itirazlar incelenmez.

Müşahit sandık başında telefon kullanabilir mi?

Sandık kurulunun görev yaptığı yerde cep telefonuyla görüşme yapmak yasaktır; bu yasak kurul başkan ve üyelerinin görev gereği yaptığı görüşmeleri kapsamaz. Kurala uymayan kişi uyarılır, uyarıya rağmen görüşmeyi sürdürürse oradan çıkarılır. İletişim ihtiyacınızı sandık çevresi dışında karşılayın.

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: Seçim kampanyası nasıl yapılır? · Kampanya ekibi nasıl kurulur? · Seçim gönüllüsü organizasyonu · Seçim propagandası kuralları · Seçim günü yayın yasağı · Seçim sonuçları verisi