Milletvekili adayı nasıl olunur? Şartlar, görevden çekilme ve başvuru

Milletvekili adayı olma şartları nelerdir?

Milletvekili seçilme yeterliliği önce Anayasa ile, ardından 2839 sayılı Kanun ile düzenlenir. Anayasa m.76, kanunda belirtilen yaşı dolduran her Türkün milletvekili seçilebileceğini söyler; 2839 sayılı Kanun m.10 da aynı kuralı Türk vatandaşları için tekrarlar. Yaş dışında olumlu bir şart sayılmaz; bunun yerine seçilmeye engel durumlar tek tek listelenir.

Milletvekili seçilemeyecek olanlar

Anayasa m.76 ve 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.11'e göre aşağıdakiler milletvekili seçilemez. Maddeleri kendi sözlerimizle özetliyoruz:

• En az ilkokul mezunu olmayanlar.
• Kısıtlılar.
• Askerlikle ilişiği olanlar.
• Kamu hizmetinden yasaklılar.
• Taksirli suçlar hariç, kanunda belirtilen süre ve üzerinde hapis cezasına ya da ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar.
• Affa uğramış olsalar bile zimmet, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlarla, kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bu eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar.
• 2839 sayılı Kanun m.11'in (f) bendinde ayrıca sayılan, Türk Ceza Kanununun belirli bölümlerindeki suçlardan mahkûm olanlar.

Milletvekili adayı olmak için görevden çekilmesi gerekenler

Anayasa m.76'nın son fıkrasına göre hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz ve milletvekili seçilemez.

2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.18 bu listeyi genişletir. Maddeye göre yukarıdakilere ek olarak Radyo ve Televizyon Üst Kurulu üyeleri, aday olmak isteyen belediye başkanları, subaylar ve astsubaylar, aday olmak isteyen siyasi partilerin il ve ilçe yönetim kurulu başkan ve üyeleri, belediye meclisi ve il genel meclisi üyeleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, sendikalar, kamu bankaları, üst birlikler ve bunların katıldığı teşebbüs ve ortaklıkların yönetim ve denetim kurullarında görev alanlar da kanunda belirtilen süre içinde görevlerinden ayrılma isteğinde bulunmadıkça aday olamaz ve aday gösterilemez. Seçimin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde bu süre, yenileme kararının ilanından itibaren ayrıca belirlenmiştir.

Görevden ayrılma nasıl yapılır?

• m.19'a göre ayrılma isteği, en yakın amire verilecek bir dilekçeyle yapılır; amir imzayı onaylar ve dilekçeyi bağlı olunan bakanlığa ya da kuruma derhal gönderir.
• Dilekçe sahibine dilekçenin alındığını gösteren bir belge verilir; aynı esaslarla telgrafla da başvurulabilir.
• Ayrılma hakkını kazanmış olanların ayrılma istekleri, subay ve astsubayların savaş ve seferberlik hâlleri dışında reddedilemez.
• Ayrılma isteği kabul edilenler görev başında bulundukları sürece propaganda niteliğinde hiçbir harekette bulunamaz; resmî elbise giyenler resmî elbiseyle propaganda yapamaz.
• Ayrılma isteği kabul edilen subay ve astsubaylar, seçilmeseler bile bu isteklerinden vazgeçemez ve silahlı kuvvetlere dönemez.

Seçim kurullarında görevli hâkimler için 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.17 ayrı bir düzen öngörür: Yüksek Seçim Kurulu ve il seçim kurulu başkan ve üyeleri ile ilçe seçim kurulu başkanları bu görevlerinden ancak adaylıklarını koymaları hâlinde çekilebilir ve kanunda belirtilen süre içinde tercih hakkını kullanır.

Partili milletvekili adayı nasıl olunur?

2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.12, bir partiye mensup olsun ya da olmasın seçilme yeterliliğine sahip her Türk vatandaşının milletvekilliğine adaylığını koyabileceğini, seçime katılabilecek partilerin de 2820 sayılı Kanuna göre bütün seçim çevrelerinde aday gösterebileceğini söyler.

Aday belirleme usulleri

2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu m.37'ye göre partiler, adaylık için başvuran ve adaylığı uygun bulunanlar arasından adayları serbest, eşit, gizli oy ve açık tasnif esasları çerçevesinde, tüzüklerinde belirledikleri usullerden biri ya da birkaçıyla tespit eder. Ön seçim ya da aday yoklaması yapılan çevrelerde partiler, kanundaki sınırlar içinde merkez adayı gösterebilir; ön seçim yapılmayan yerlerde merkez yoklaması ya da diğer usullerle aday belirleme yetkileri saklıdır. Merkez yoklaması dışındaki parti aday seçimleri seçim kurullarının yönetim ve denetimi altında yapılır. Aday tespit günü YSK tarafından belirlenip ilan edilir ve tüzüklere göre yapılan aday tespitleri bütün yurtta aynı gün yapılır.

Aday adaylığında uyulacak kurallar

• Bir kişi aynı seçim için farklı partilerden ya da aynı partiden birden fazla seçim çevresinden ön seçime katılamaz (2820 sayılı Kanun m.40).
• Bir partiden ön seçime ya da merkez adaylığı yoklamasına katılan kişi, başka bir partiden merkez adayı gösterilemez ve partisinden istifa etmedikçe bağımsız aday olamaz.
• Mahalli teşkilatın yönetim kurulu başkan ve üyelerinden görev yaptıkları yerden aday adayı olmak isteyenlerin istifa usulü parti tüzüğünde belirlenir.
• Parti genel başkanlığı aday adayları listesini ve seçim çevrelerini kanunda belirtilen süre içinde YSK'ya ve ilgili seçim kurullarına bildirir; bu bildirimden sonra adaylıktan çekilme ön seçime kadar dikkate alınmaz.
• Bu kurallara aykırı davrananların adaylığı YSK tarafından iptal edilir.

Ön seçim propagandası

2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu m.43, aday yoklamalarına katılan aday adayları için açık hava toplantısı ve örf ve âdete göre sohbet toplantısı sayılanlar dışında kapalı salon toplantısı yapılmasını, duvar ilanı, el ilanı, her türlü matbua ve ses ve görüntü bantlarıyla propaganda yapılmasını yasaklar. Aday adayları parti programı, kongre ve yetkili organ kararları ve seçim bildirisi dışında vaatte bulunamaz, oy kullanacak üyelere ya da yakınlarına maddi çıkar sağlayamaz ve diğer aday adaylarını kötüleyemez. Partiler, tüzüklerinde gösterilmek kaydıyla aday adaylarını tanıtan matbuaları bastırıp dağıtabilir. m.45'e göre ön seçimde partilerin müşahitleri sandık başı işlemlerini takip edebilir; ancak ön seçimde aday olanlar müşahit sıfatıyla sandık başında bulunamaz.

Aday listesinin YSK'ya verilmesi

2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.20'ye göre partilerin genel merkezleri, seçime katılacakları seçim çevrelerine ait aday listelerini kanunda belirtilen süre içinde alındı belgesi karşılığında YSK'ya verir. m.16'ya göre partiler anlaşarak ortak liste hâlinde aday gösteremez; partiye kayıtlı olmayan kişilerin bir parti tarafından aday gösterilmesi, kendilerinin yazılı muvafakatine bağlıdır. m.12/A ise seçime katılma yeterliliği taşıyan partilerin ittifak yaparak seçime katılabileceğini ve ittifaktaki partilerin kendi aday listelerini vereceğini düzenler.

Bağımsız milletvekili adayı nasıl olunur?

2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.21 bağımsız adaylık başvurusunu düzenler. Bağımsız aday olmak isteyen kişi, milletvekili seçilmek istediği seçim çevresinin il seçim kurulu başkanlığına, kanunun adaylık için aradığı şart ve nitelikleri taşıdığını belirten bir yazıyla başvurur. Kurul başkanlığı başvurunun alındığına dair bir belge verir ve başvuruyu derhal YSK'ya duyurur.

• Başvuruya, kanunda belirtilen tutarın ilgili mal sandığına emaneten yatırıldığını gösteren makbuz eklenir. Güncel tutarı il seçim kurulundan öğrenin.
• Maddede yer alan başvuru süresine ilişkin ibare Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiştir; başvurunun son tarihini YSK'nın seçim takviminden ve il seçim kurulundan teyit edin.
• Bağımsız adaylar da aynı seçim için birden fazla seçim çevresinde aday olamaz (m.16).
• Daha önce bir partinin ön seçimine katıldıysanız, bağımsız aday olmadan önce partinizden istifa etmeniz gerekir (2820 sayılı Kanun m.40).
• Kamu görevlisiyseniz görevden ayrılma zorunluluğu bağımsız adaylar için de aynen geçerlidir.

Adaylıklar nasıl kesinleşir?

Partilerin listeleri ve bağımsız aday başvuruları önce geçici olarak ilan edilir. 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.20 ve m.21'e göre YSK ve il seçim kurulları geçici listeleri ilan eder. Sonraki adımlar da kanunda kısa sürelerle düzenlenmiştir:

• İtiraz: m.22'ye göre adayların geçici ilanından itibaren kanunda belirtilen süre içinde il seçim kuruluna itiraz edilebilir; il seçim kurulunun kararına karşı YSK'ya başvurulabilir ve YSK kesin aday listelerinin ilanına kadar karar verir.
• İnceleme: m.23'e göre il seçim kurulları adaylık şartlarında eksiklik ya da aykırılık bulurlarsa bunu ilgili adaya, parti il başkanlığına ve YSK'ya bildirir.
• Eksiklerin tamamlanması: m.13, m.14 ve m.15, partilerin eksik aday gösterdiği ya da itiraz sonucu eksik kaldığı hâllerde listeyi kanundaki süre içinde tamamlamasını, aksi hâlde seçime katılma hakkını kaybedebileceğini düzenler.
• Kesin ilan: m.24'e göre adaylıklar kesinleştikten sonra YSK bütün adayları seçim çevreleri itibarıyla Resmî Gazete ve radyo ile ilan eder; il seçim kurulları da kendi çevrelerini ilan eder.
• Kesinleşmeden sonra istifa ve ölüm: m.25'e göre aday listesi kesinleştikten sonra ölüm ya da istifayla oluşan boşluklar listenin tamamlanmasını gerektirmez; listedeki adaylar sırayla kaydırılır.

Milletvekili adaylığı için adım adım hazırlık

• Anayasa m.76 ve 2839 sayılı Kanun m.11'e göre seçilme engeli taşımadığınızı doğrulayın; adli sicil ve askerlik durumunuzu belgeleyin.
• Kamu görevinde, meslek kuruluşunda, sendikada ya da parti yönetiminde görevliyseniz görevden ayrılma zorunluluğunuzu ve son tarihi yazılı olarak teyit edin.
• Partili adaylık düşünüyorsanız tüzüğü, ek şartları ve parti içi takvimi il başkanlığından öğrenin; ön seçim yapılacaksa parti üyelerine yönelik iç kampanyayı ayrı planlayın.
• Bağımsız adaylık düşünüyorsanız il seçim kurulundan istenecek belgeleri ve mal sandığı işlemini önceden öğrenin.
• Seçim çevrenizin il genelindeki sorunlarını, ilçelerini ve geçmiş sonuçlarını içeren bir çevre dosyası hazırlayın.
• Çekirdek ekibinizi, özellikle koordinatör ve hukuk danışmanını aday belirleme sürecinden önce netleştirin.
• Seçim çevreniz il genelini kapsadığı için ilçe bazlı saha sorumluları ve geniş bir müşahit ağı planlayın.
• Dijital tanıtım için bir site ve sosyal medya planı hazırlayın; aday web sitesi nasıl kurulur ve seçim kampanyasında sosyal medya rehberleri yol gösterir.

Milletvekili kampanyaları bir ilin tamamına yayıldığı için ilçe teşkilatlarından, gönüllülerden ve müşahitlerden gelen bilgiyi düzenli toplamak ayrı bir iş yüküdür. Bunun için adaylar için hazırladığımız yazılım hazırlanıyor; parti teşkilatlarının ihtiyaçlarını ise siyasi parti aday yazılımı rehberinde ele aldık.

Örnek senaryo: kamu görevinden adaylığa

Bir üniversitede öğretim elemanı olarak çalışan bir kişi, memleketi olan ilden milletvekili adayı olmayı düşünür. İlk iş, Anayasa m.76 ve 2839 sayılı Kanun m.18 uyarınca görevinden ayrılması gerektiğini öğrenir ve YSK takvimi ilan edildiğinde ayrılma isteği için son tarihi not eder. Dilekçesini en yakın amirine verir, alındı belgesini saklar ve isteği kabul edilene kadar propaganda niteliğinde hiçbir faaliyete katılmaz.

Ardından üyesi olduğu partinin il başkanlığından tüzükteki aday belirleme usulünü öğrenir. Parti bu ilde aday yoklaması yapacaktır. Aday adayı, salon toplantısı ve el ilanı yerine parti üyeleriyle birebir görüşmeler yapar, vaatlerini partinin seçim bildirisiyle sınırlı tutar. Yoklama sonucunda listeye girer; genel merkez listeyi YSK'ya verir, geçici ilan ve itiraz süreleri hukuk danışmanının takibinde tamamlanır. Kesin ilanla birlikte kampanya ekibi propaganda dönemine geçer.

Milletvekili adaylığında sık yapılan hatalar

• Görevden ayrılma isteği için son tarihi kaçırmak ya da ayrılma isteği kabul edilmeden propaganda yapmak.
• Seçilme engellerini, özellikle eski bir mahkûmiyetin etkisini, hukukçuya danışmadan değerlendirmek.
• Parti içi aday yoklaması döneminde el ilanı bastırmak ve salon toplantısı düzenlemek.
• Ön seçime katıldıktan sonra partiden istifa etmeden bağımsız adaylık başvurusu yapmak.
• Aynı seçim için birden fazla ilden aday olmaya çalışmak.
• Geçici ilan ve itiraz sürelerini takip edecek bir hukuk danışmanı olmadan sürece girmek.
• İl geneline yayılan bir seçim çevresinde ilçe teşkilatı ve müşahit ağını son ana bırakmak.

Sık Sorulan Sorular

Milletvekili adayı olmak için üniversite mezunu olmak gerekir mi?

Hayır. Anayasa m.76 ve 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.11'e göre aranan eğitim şartı en az ilkokul mezuniyetidir. Partiler tüzüklerinde ek şartlar koyabilir, bu yüzden parti adaylığında tüzüğe de bakın.

Askerliğini yapmayan milletvekili adayı olabilir mi?

Anayasa m.76 ve 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.11, askerlikle ilişiği olanların milletvekili seçilemeyeceğini düzenler. Kendi durumunuzun bu kapsama girip girmediğini askerlik şubenizden alacağınız belgeyle ve gerekirse bir hukukçuyla değerlendirin.

Memur milletvekili adayı olabilir mi?

Olabilir, ancak Anayasa m.76 ve 2839 sayılı Kanun m.18 uyarınca memur statüsündeki kamu görevlilerinin kanunda belirtilen süre içinde görevlerinden ayrılma isteğinde bulunması gerekir. Ayrılma isteği m.19'daki usulle en yakın amire dilekçeyle yapılır.

Partiye üye olmadan milletvekili adayı olunur mu?

Evet, iki yolla. Bağımsız aday olarak il seçim kurulu başkanlığına başvurabilirsiniz. Ayrıca 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.16'ya göre bir parti, kendisine kayıtlı olmayan bir kişiyi yazılı muvafakatini alarak aday gösterebilir.

Aynı anda iki ilden milletvekili adayı olunur mu?

Hayır. 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.16'ya göre bir kişi aynı seçim için birden fazla seçim çevresinden aday olamaz; bağımsız adaylar için de aynı kural geçerlidir. Aynı madde, bir kişinin Cumhurbaşkanlığına ve milletvekilliğine aynı anda aday olamayacağını da düzenler.

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: Seçim kampanyası nasıl yapılır? · Belediye başkan adayı nasıl olunur? · Seçim propagandası kuralları · Müşahit nedir? · Kampanya ekibi · Siyasi parti aday yazılımı rehberi