Basın mevzuatı tek bir kanunda toplanmış bir alan değil. Bir gazetenin künyesi 5187 sayılı Basın Kanunu m.4'e, aynı gazetedeki muhabirin fazla mesaisi 5953 sayılı Kanun Ek m.1'e, aynı grubun televizyon kanalındaki ürün yerleştirme 6112 sayılı Kanun m.13'e, resmî ilan bedeli ise Cumhurbaşkanı kararıyla yürürlüğe konan Resmî İlan Fiyat Tarifesine bakar. Bu sözlük, sahada en sık karşınıza çıkan 120 terimi tek tek toplar ve her birinin karşısına hangi metinden geldiğini yazar.
Terimler konu başlığına göre gruplandı; her grubun kendi tablosu var. Sol sütunda terim, ortada mevzuattaki tanıma sadık kalınmış açıklama, sağda dayanak maddesi bulunuyor. Bir terimi ararken önce hangi yayın türüyle uğraştığınıza karar verin: basılı süreli yayın mı, internet haber sitesi mi, radyo-televizyon mu. Aynı kelime farklı kanunlarda farklı anlama gelebiliyor.
Sözlük nasıl kullanılır
Üç tanım maddesi bu alanın omurgasını oluşturur: 5187 m.2 yazılı basın ve internet haber sitesi kavramlarını, 6112 m.3 radyo-televizyon kavramlarını, Basın Kartı Yönetmeliği m.4 ise kart ve kontenjan hesabındaki kavramları tanımlar. Aşağıdaki tablolarda öncelikle bu üç maddedeki resmî tanımlar kullanıldı.
- Bir terimin dayanağını gördükten sonra ilgili maddenin tam metnine bakın; tablo özet niteliğindedir.
- Aynı kelimenin iki kanunda birden geçtiği hâllerde her iki satırı da okuyun (örnek: sorumlu müdür, kıdem, bölgesel yayın).
- 5187 m.2/o ve m.2/ö uyarınca kanun metnindeki Başkan ve Başkanlık ibareleri İletişim Başkanını ve İletişim Başkanlığını ifade eder; basın kartı işlemlerinin muhatabı bu kurumdur.
- Sayısal eşikler (kontenjan, tarife, ceza tutarı) sık değişir; bu sözlük kavramı verir, güncel sayıyı resmî metinden teyit edin.
- Kanun metinlerindeki para cezaları 2004 ve öncesinin eski Türk lirası ile yazılıdır; güncel tutarlar yeniden değerleme oranıyla belirlenir.
Temel kavramlar ve yasal tanımlar
Bu grubun tamamı 5187 sayılı Basın Kanunu m.2'deki tanım bentlerinden gelir. 13/10/2022 tarihli 7418 sayılı Kanun bu maddeye internet haber sitesi, medya mensubu ve enformasyon görevlisi tanımlarını eklemiş, süreli yayın tanımını genişletmiştir.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Basılmış eser | Yayımlanmak üzere her türlü basım araçları ile basılan veya diğer araçlarla çoğaltılan yazı, resim ve benzeri eserler ile haber ajansı yayınları. | 5187 m.2/a |
| Yayım | Basılmış eserin herhangi bir şekilde kamuya sunulması. | 5187 m.2/b |
| Süreli yayın | Belli aralıklarla yayımlanan gazete, dergi gibi basılmış eserler ile haber ajansları yayınları ve internet haber siteleri. | 5187 m.2/c |
| Yaygın süreli yayın | Tek bir basın-yayın kuruluşunca aynı isimle basılan ve her coğrafi bölgede en az bir ilde olmak üzere ülkenin en az yüzde yetmişinde yayımlanan süreli yayın ile haber ajansları yayınları. | 5187 m.2/d |
| Bölgesel süreli yayın | Tek bir basın-yayın kuruluşunca basılan ve en az üç komşu ilde veya en az bir coğrafi bölgede yayımlanan süreli yayın. | 5187 m.2/e |
| Yerel süreli yayın | Tek bir yerleşim biriminde yayımlanan süreli yayınlar ile haftada bir veya daha uzun aralıklarla yayımlanan yaygın ve bölgesel yayınlar. | 5187 m.2/f |
| Yayın türü | Süreli yayının yaygın, bölgesel ve yerel yayın türlerinden hangisinin kapsamında olduğu. | 5187 m.2/g |
| Süresiz yayın | Belli aralıklarla yayımlanmayan kitap, armağan gibi basılmış eserler. | 5187 m.2/h |
| Eser sahibi | Süreli veya süresiz yayının içeriğini oluşturan yazıyı veya haberi yazan, çeviren, resmi ya da karikatürü yapan, görsel veya işitsel içerikleri kaydeden veya düzenleyen kişi. | 5187 m.2/ı |
| Yayımcı | Bir eseri basılmış eser durumuna getirip yayımlayan gerçek veya tüzel kişi. | 5187 m.2/j |
| Basımcı | Bir eseri basım araçları ile basan veya diğer araçlarla çoğaltan gerçek veya tüzel kişi. | 5187 m.2/k |
| Tüzel kişi temsilcisi | Yayın sahibi veya yayımcının tüzel kişi olması hâlinde bu tüzel kişiliğin yetkili organınca yöneticiler arasından belirlenen gerçek kişi; kamu kurumlarında ise kurumca belirlenen gerçek kişi. | 5187 m.2/l |
| İnternet haber sitesi | İnternet ortamında belirli aralıklarla haber veya yorum niteliğinde yazılı, görsel veya işitsel içeriklerin sunumunu yapmak üzere kurulan ve işletilen süreli yayın. | 5187 m.2/m |
| Medya mensubu | Radyo, televizyon ve süreli yayınların basın-yayın faaliyeti yürüten çalışanları. Basın kartı talep edebilecek kişi grubunu belirleyen tanımdır ve başvuru İletişim Başkanlığına yapılır. | 5187 m.2/r; Ek m.1 |
| Enformasyon görevlisi | Kamu kurum ve kuruluşlarının yürüttükleri Devlet enformasyon hizmetlerinde çalışan kamu personeli. Medya mensupları gibi İletişim Başkanlığından basın kartı talep edebilir. | 5187 m.2/s; Ek m.2/e |
| Mevkute | Süreli yayın karşılığı kullanılan klasik terim. Resmî ilan bakımından mevkute, Basın Kanunu hükümleri dairesinde çıkarılan ve Matbaalar Kanunu uyarınca beyanname veren matbaalarda basılan gazete ve dergileri ifade eder. | Tanım: 67 sayılı BİK Genel Kurul Kararı m.5 (Prensip Kararı 176'da aktarılmıştır). Terim 5953 m.1 ve 5187'de kullanılır, ancak bu kanunlarda tanımlanmaz. |
Yazılı basın ve süreli yayın işleyişi
Bir süreli yayının kuruluşundan sorumluluk rejimine kadar olan zinciri bu terimler kurar. Beyanname ve künye adımlarının pratik uygulaması için süreli yayın beyannamesi rehberine bakabilirsiniz.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Basın özgürlüğü | Bilgi edinme, yayma, eleştirme, yorumlama ve eser yaratma haklarını içeren özgürlük. Anayasal karşılığı basın hürdür, sansür edilemez kuralıdır. | 5187 m.3; Anayasa m.28 |
| Künye (zorunlu bilgiler) | Her basılmış eserde basıldığı yer ve tarih, basımcının ve varsa yayımcının adları, unvanları ve işyeri adresleri; süreli yayınlarda ayrıca yönetim yeri, sahibi, temsilcisi, sorumlu müdür ve yayın türü. | 5187 m.4 |
| Sorumlu müdür | Her süreli yayında bulunması zorunlu olan, on sekiz yaşını bitirmiş, Türkiye'de yerleşim yeri sahibi, en az ortaöğretim mezunu ve belirli suçlardan mahkûm olmamış kişi. | 5187 m.5 |
| Süreli yayın sahibi | Süreli yayın sahibi olabilen gerçek ve tüzel kişiler ile kamu kurum ve kuruluşları; küçük veya kısıtlı ise kanuni temsilci, tüzel kişi ise tüzel kişi temsilcisi bakımından m.5/2 şartları aranır. | 5187 m.6 |
| Beyanname | Süreli yayın çıkarabilmek için yönetim yerinin bulunduğu yer Cumhuriyet Başsavcılığına verilen bildirim. İzin değil, bildirim usulüdür; kayıtlar alenidir. | 5187 m.7; Anayasa m.29 |
| Alındı belgesi | Beyannamenin verilmesi üzerine Cumhuriyet Başsavcılığınca düzenlenen belge. Basın Kartı Yönetmeliğinde medya kuruluşu şartlarının belgelenmesinde de aranır. | 5187 m.7; Basın Kartı Yönetmeliği m.15, m.18 |
| Yayımın durdurulması | Beyannamedeki eksikliğin iki hafta içinde giderilmemesi hâlinde başsavcılığın talebiyle asliye ceza mahkemesince verilen karar. İnternet haber sitelerine uygulanmaz. | 5187 m.8 |
| Yayın hakkının kaybedilmesi | Beyanname tarihinden itibaren bir sene içinde yayın yayımlanmaz veya yayımlandıktan sonra üç yıl ara verilirse beyannamenin hükümsüz kalması. | 5187 m.9 |
| Teslim yükümlülüğü | Basımcının bastığı her yayının imzalı iki nüshasını dağıtım veya yayımın yapıldığı gün mahallin Cumhuriyet Başsavcılığına teslim etmesi. | 5187 m.10 |
| Haber kaynağının korunması | Süreli yayın sahibi, sorumlu müdür ve eser sahibinin, bilgi ve belge dâhil her türlü haber kaynağını açıklamaya ve bu konuda tanıklık yapmaya zorlanamaması. | 5187 m.12 |
| Düzeltme ve cevap hakkı | Kişilerin şeref ve haysiyetini ihlal edici veya kişilerle ilgili gerçeğe aykırı yayım hâlinde, zarar görenin yayım tarihinden itibaren iki ay içinde düzeltme veya cevap yazısı gönderme hakkı. | 5187 m.14; Anayasa m.32; 6112 m.18 |
| Dağıtım yükümlülüğü | Süreli yayın dağıtımı yapanların, kendilerinden dağıtımı istenen yayınları diğer yayınlar için aldıkları dağıtım ücretini aşmayacak bedelle dağıtma zorunluluğu. | 5187 m.23 |
İnternet haber siteleri
7418 sayılı Kanunla internet haber siteleri 5187 kapsamına alındı; künye, içerik saklama ve düzeltme hükümleri bu yayın türüne özgü hâle getirildi. Uygulaması için künye şablonuna ve yasal uyum kontrol listesine bakın.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| 7418 sayılı Kanun | 13/10/2022 tarihli, 18/10/2022'de yürürlüğe giren kanun. 5187'nin 1, 2, 4, 7, 8, 10, 11, 13, 14, 15, 17, 18, 20, 21, 26 ve 27. maddelerini değiştirmiş, Ek m.1-8 basın kartı rejimini eklemiştir. | 5187'ye etkisi için m.1-27, Ek m.1-8, Geçici m.4 |
| İnternet haber sitesi vasfının tespiti | Beyannamedeki eksiklik giderilmezse başsavcılığın asliye ceza mahkemesinden internet haber sitesi vasfının kazanılmadığının tespitini istemesi. Kabul edilirse resmî ilan ve reklam hakkı ile çalışanların basın kartına ilişkin hakları ortadan kalkar. | 5187 m.8 |
| Elektronik tebligat adresi | Beyannamede bildirilmesi zorunlu tebligat adresi. 7418 ile beyanname içeriğine eklenmiştir. | 5187 m.7 |
| Yer sağlayıcı bilgisi | İnternet haber sitesi künyesinde bulunması zorunlu olan yer sağlayıcının adı ve adresi. | 5187 m.4 |
| İletişim başlığı | İnternet haber sitesi künye bilgilerinin, kullanıcıların ana sayfadan doğrudan ulaşabileceği şekilde iletişim başlığı altında bulundurulması zorunluluğu. | 5187 m.4 |
| İçerik yayım ve güncelleme tarihi | İçeriğin ilk kez sunulmaya başlandığı tarih ile sonraki güncelleme tarihlerinin, her erişildiğinde değişmeyecek şekilde içeriğin üzerinde belirtilmesi. | 5187 m.4 |
| İçeriklerin muhafazası | Yayımlanan içeriklerin, talep eden başsavcılığa teslim edilmek üzere doğruluğu ve bütünlüğü sağlanmış şekilde iki yıl süreyle saklanması. Yargı bildirimi hâlinde saklama süresiz devam eder. | 5187 m.10 |
| URL bağlantılı düzeltme | İnternet haber sitelerinde düzeltme ve cevabın, yazının alındığı tarihten itibaren en geç bir gün içinde, ilgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda, URL bağlantısı sağlanmak suretiyle aynı puntolarla yayımlanması. | 5187 m.14 |
| Suç ihbarı tarihi | İnternet haber siteleri bakımından ceza davası açma süresinin başlangıcı; süre habere ilişkin suç ihbarının yapıldığı tarihten işlemeye başlar. | 5187 m.26 |
Gazetecinin iş ilişkisi (5953)
Gazeteciler 4857 sayılı İş Kanununa değil, 5953 sayılı Kanuna tabidir; bu kanunun bugünkü hâlinin ana yeniden kurgusu 4/1/1961 tarihli 212 sayılı Kanunla yapılmıştır. Sözleşme metni için 5953 uyumlu iş sözleşmesi şablonuna, tazminat hesabı için kıdem ve ihbar hesaplamasına bakın.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Gazeteci | Kanunun şümulüne giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışan kişi. Kapsam gazete, internet haber siteleri, mevkuteler ile haber ve fotoğraf ajanslarıdır. | 5953 m.1 |
| Fikir işçisi | İş Kanunundaki işçi tanımı dışında kalan, fikir ve sanat işinde ücretle çalışan kişi; 5953'ün muhatabı olan çalışan tipidir. | 5953 m.1 |
| Yazılı mukavele | Gazeteci ile işveren arasında zorunlu olan yazılı sözleşme. İçeriğinde işin nev'i, ücret miktarı ve gazetecinin kıdemi bulunmak zorundadır. | 5953 m.4 |
| Terfi | İki yıl gazetede çalışan gazetecinin terfie hak kazanması; terfi mukavelede belirlenen yüzde nispetinde yapılır. | 5953 m.4 |
| Kıdem | Gazetecinin mesleğe ilk giriş tarihinden itibaren hesaplanan süre. Aynı işverendeki süre değil, meslekteki toplam hizmet süresi esas alınır. | 5953 m.6, m.21 |
| Kıdem tazminatı | Feshi ihbar edilen mukavelenin taalluk ettiği her hizmet yılı veya küsuru için, son aylık esas alınarak bir aylık ücret tutarında ödenen tazminat. İlk mukavele yılında hesaplanmaz. | 5953 m.6 |
| İhbar süresi | İşverenin fesihte uyacağı yazılı bildirim süresi: beş yıl ve üzeri kıdemde üç ay, beş yıldan az kıdemde bir ay. Gazeteci tarafından fesihte en az bir aydır. | 5953 m.6, m.7 |
| Peşin ödemeli fesih | İhbar mühletine tekabül eden ücret tazminatının önceden ödenmesi suretiyle akdin derhal feshedilebilmesi. | 5953 m.5 |
| Tecrübe müddeti | Mesleğe ilk intisap eden gazeteciler için en çok üç ay olan deneme süresi; bu sürede taraflar ihbar süresine ve tazminata tabi olmaksızın feshedebilir. | 5953 m.10 |
| Stajyer kotası | Stajyer sayısının, mukaveleli yazı işleri kadrosunun yüzde onunu geçememesi. | 5953 m.10 |
| Mukavele dışı yazı ücreti | Gazetecinin, mukavele dışında verilen işler, sipariş edilen veya yayını kabul edilen yazılar için aldığı ayrı ücret; bu ilave ücretlerin sigorta primlerinin ödenmesi mecburidir. | 5953 m.15 |
| Yıllık ücretli izin | Günlük mevkutede en az bir yıl kıdemli gazeteci için dört hafta; meslekte on yıldan fazla kıdemi olan için altı hafta tam ücretli izin. Bu haktan feragat edilemez. | 5953 m.21 |
| Haftalık izin | Her altı günlük fiili çalışmayı takiben bir günlük ücretli dinlenme; devamlı gece çalışması gerektiren işlerde hafta tatili iki gündür. | 5953 m.19 |
| Olağanüstü izin (mazeret izni) | Çocuğun doğumunda üç gün, eş-çocuk-anne-baba ölümünde dört gün, çocuğun evlenmesi ile kardeş, büyükanne, büyükbaba veya torun ölümünde iki gün ücretli izin. Yıllık izinden sayılmaz. | 5953 m.19 |
| Fazla saatlerde çalışma | Günlük sekiz saatin üzerindeki çalışma ile ulusal bayram, genel tatil ve hafta tatilinde çalışma. Ücret zammı normal saat ücretinin yüzde elli fazlası, gece yarısından sonraya denk gelen saatlerde bir misli fazlasıdır; günde üç saati geçemez. | 5953 Ek m.1 |
| Yıllık ikramiye | Gazetecinin her hizmet yılı sonunda aldığı, asgari bir aylık ücret tutarındaki ikramiye. | 5953 m.14 |
| Ölüm tazminatı | Gazetecinin ölümüyle iş akdinin sona ermesi hâlinde eşine ve çocuklarına, bunlar yoksa geçimi kendisine bağlı aile efradına ödenen, aylık ücretin üç mislinden az olmamak üzere kıdem hakkı tutarındaki tazminat. | 5953 m.18 |
| Veçhe ve karakter değişikliği | Mevkutenin çizgisinde gazetecinin şeref, şöhret veya manevi menfaatlerini ihlal edici bariz değişiklik olması. Gazeteciye ihbar mühletini beklemeden fesih ve tazminat talep etme hakkı verir. | 5953 m.11 |
| Rekabet memnuiyeti | İş akdi sona erdikten sonrası için gazetecinin mesleğini icra serbestisini kısıtlayan sözleşme hükümlerinin batıl olması. | 5953 m.13 |
| Yayın tatilinde ücret | Her ne sebeple olursa olsun neşriyatı tatil edilen mevkutede çalışanların tatil tarihinden itibaren iki ay süreyle ücretlerini alması; kanuni tazminatların tercihan ödenmesi. | 5953 m.17 |
Basın kartı
Basın kartı rejimi 7418 sayılı Kanunla 5187'ye Ek m.1-8 olarak eklendi; uygulama esasları 10/4/2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Basın Kartı Yönetmeliğindedir. Kanunun tamamında Başkanlık ibaresi İletişim Başkanlığını ifade eder ve başvuruların muhatabı bu kurumdur. Kontenjan hesabı için yayın türüne göre kontenjan hesaplamasına, başvuru dosyası için başvuru kontrol listesine bakın.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Basın kartı | Kanunda belirtilen kişilere İletişim Başkanlığınca verilen kimlik kartı. Başvuru Başkanlığa yapılır; kart, tüm resmî ve özel kuruluşlarca kabul edilecek resmî nitelikte bir kimlik belgesidir. | 5187 m.2/n, m.2/ö, Ek m.1; Basın Kartı Yönetmeliği m.5 |
| Göreve bağlı basın kartı | Bir medya kuruluşuna bağlı Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı medya mensupları ve enformasyon görevlilerine verilen kart. | 5187 Ek m.1/a; Yönetmelik m.10 |
| Süreli basın kartı | Görev alanı Türkiye'yi kapsayan yabancı medya mensuplarına verilen kart. | 5187 Ek m.1/b; Yönetmelik m.11 |
| Geçici basın kartı | Görev alanı Türkiye'yi kapsamamakla birlikte geçici süreyle haber amaçlı Türkiye'ye gelen yabancı medya mensuplarına verilen kart. | 5187 Ek m.1/c; Yönetmelik m.12 |
| Serbest basın kartı | Geçici süreyle çalışmayan veya yurt dışında serbest gazetecilik yapan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı medya mensuplarına verilen kart. | 5187 Ek m.1/ç; Yönetmelik m.13 |
| Sürekli basın kartı | En az on sekiz yıl mesleki hizmeti bulunan medya mensupları ile en az on sekiz yıl basın kartı taşıyan enformasyon görevlilerine ömür boyu verilen kart. Yabancı medya mensuplarına verilemez. | 5187 Ek m.1/d; Yönetmelik m.14 |
| Basın Kartı Komisyonu | On dokuz üyeden oluşan, üçü İletişim Başkanlığını temsilen belirlenen ve başvuru sahibinin niteliklerini, mesleki çalışmalarını, eserlerini ve ödüllerini değerlendirerek talebin kabulüne veya reddine karar veren komisyon. Üyelerin görev süresi iki yıldır. | 5187 Ek m.5; Yönetmelik m.30-35 |
| Kontenjan | Bir medya kuruluşunda basın kartı verilebilecek azami çalışan sayısı. Gazete ve dergilerde yüzölçümü veya sayfa sayısına, radyo-televizyonda yayın niteliğine, internet haber sitelerinde 5953 kapsamındaki sigortalı çalışan sayısına göre belirlenir. | Basın Kartı Yönetmeliği m.19-27 |
| Yüzölçümü | Basılı olarak yayımlanan süreli yayınların sayfa eni, sayfa boyu ve sayfa sayısının birbiriyle çarpılması sonucu bulunan rakamın metrekare cinsinden değeri. | Basın Kartı Yönetmeliği m.4/1-z |
| Düzenli yayım | Mücbir sebepler dışında bir yıl içinde; günlük yayınlarda on beş, haftalıkta altı, on beş günlükte üç, aylık ve üç aylık yayınlarda bir sayı, haber ve fotoğraf ajanslarında toplam iki günden fazla ara verilmeksizin yapılan yayım. | Basın Kartı Yönetmeliği m.4/1-g |
| Takdim mektubu | Yabancı medya mensubunun bağlı bulunduğu kuruluşun idare merkezinin bulunduğu ülkenin Türkiye'deki büyükelçilik, elçilik veya konsolosluğundan aldığı belge. Anadolu Ajansı ve TRT aracılığıyla başvuranlardan istenmez. | 5187 Ek m.4/c; Yönetmelik m.9, m.40 |
| Basın trafik kartı | Basın kartı sahiplerine talepleri hâlinde verilebilen kart. Usul ve esasları İletişim Başkanlığı ile İçişleri Bakanlığınca birlikte tespit edilir; yabancı medya mensuplarına verilmez. | Basın Kartı Yönetmeliği m.44 |
| Hizmet damgalı pasaport | Yurt dışı göreviyle görevlendirilen basın kartı sahibi basın mensupları ile Türkiye'de ikamet eden sürekli basın kartı sahiplerinin yararlanabildiği pasaport uygulaması. Görevlendirme İletişim Başkanının onayıyla kesinleşir. | 5682 sayılı Pasaport Kanunu m.14; Basın Kartı Sahipleri Hizmet Damgalı Pasaport Yönergesi |
Radyo ve televizyon (6112)
Radyo-televizyon terminolojisi 6112 sayılı Kanun m.3'teki tanım maddesinden gelir. Bu kanunun anayasal dayanağı, radyo ve televizyon istasyonu kurmayı kanunla düzenlenecek şartlarda serbest bırakan ve RTÜK'ü dokuz üyeli bir üst kurul olarak kuran Anayasa m.133'tür. Yayın öncesi denetim için RTÜK yayın ilkeleri kontrol listesine bakabilirsiniz.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Medya hizmet sağlayıcı | Radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmeti içeriğinin seçiminde editoryal sorumluluğu bulunan ve bu hizmetin düzenlenme ve yayınlanma biçimine karar veren tüzel kişi. | 6112 m.3/l |
| Yayın hizmeti | Medya hizmet sağlayıcının editoryal sorumluluğu altında ve temel amacı kamuoyunu bilgilendirmek, eğlendirmek veya eğitmek üzere elektronik iletişim şebekeleri yoluyla program sunmak olan hizmet. Bireysel iletişim hariçtir. | 6112 m.3/ff |
| İsteğe bağlı yayın hizmeti | Programların kullanıcının seçtiği bir zamanda ve münferit isteği üzerine, medya hizmet sağlayıcı tarafından düzenlenmiş bir program kataloğuna bağlı olarak izlendiği veya dinlendiği yayın hizmeti. | 6112 m.3/h |
| Editoryal sorumluluk | Programların içeriği ve seçimi ile radyo-televizyonda yayın akış çizelgesi, isteğe bağlı hizmetlerde katalog içinde sunulmasına ilişkin düzenleme ve kontrol yetkisine sahip olma. | 6112 m.3/f |
| Yayın lisansı | Medya hizmet sağlayıcı kuruluşlara, her bir yayın türü, tekniği ve ortamına ilişkin ayrı ayrı olmak üzere Üst Kurulca verilen izin belgesi. Lisans süresi on yıldır ve karasal yayın lisansı devredilemez. | 6112 m.3/hh, m.27 |
| Yayın iletim yetkisi | Multipleks, platform ve altyapı işletmecisi kuruluşlar ile verici tesis ve işletim şirketine, yayın hizmetlerini iletebilmeleri için Üst Kurulca verilen yetkilendirme belgesi. | 6112 m.3/ğğ |
| Multipleks | Çok sayıda karasal yayın hizmetinin bir veya birden çok sinyal hâline gelecek şekilde birleştirilmesi yöntemi. | 6112 m.3/m |
| Multipleks işletmecisi | Karasal ortamdan sunulacak birden fazla yayın hizmetini birleştirerek medya hizmet sağlayıcılar ile altyapı işletmecisi veya verici tesis şirketi arasında iletimini sağlayan kuruluş. | 6112 m.3/n, m.28 |
| Platform işletmecisi | Çok sayıda yayın hizmetini bir veya birden fazla sinyal hâline getirerek uydu, kablo ve benzeri ortamlardan şifreli veya şifresiz olarak izleyicinin doğrudan alacağı şekilde iletimini sağlayan kuruluş. | 6112 m.3/p, m.29 |
| Altyapı işletmecisi | Yayın hizmeti iletim altyapısını işleten kuruluş. | 6112 m.3/a |
| Ulusal yayın | Ülke nüfusunun asgari yüzde yetmişine ve Üst Kurulca belirlenen yerleşim yerlerine karasal ortamdan ulaştırılan yayın hizmeti. | 6112 m.3/aa |
| Tematik yayın | Günlük yayın süresinin en az yüzde yetmişini tek bir türe veya genel izleyici kitlesi dışında belli bir izleyici kesimini hedef alan programlara ayıran yayın. | 6112 m.3/y |
| Koruyucu sembol | Yayın hizmetinin içeriği hakkında izleyicilerin bilgilendirilmesi amacıyla medya hizmet sağlayıcılarca kullanılan ortak semboller. Zararlı içerik, koruyucu sembol kullanılsa dahi çocukların izleyebileceği zaman diliminde yayınlanamaz. | 6112 m.3/j, m.8/2, m.24 |
| Ticari iletişim | Radyo ve televizyon reklamları, program desteklemesi, tele-alışveriş ve ürün yerleştirmeyi kapsayan; ürün, hizmet veya imajı tanıtmak amacıyla bir programla birlikte veya içine yerleştirilerek verilen içerik. | 6112 m.3/z |
| Gizli ticari iletişim | Bir mal veya hizmet üreticisinin faaliyetinin, markasının, adının, hizmetinin veya ürününün, reklam kuşakları dışında ve reklam yapıldığına ilişkin açıklayıcı bir ses veya görüntü bulunmaksızın programlarda tanıtılması. İzin verilemez. | 6112 m.3/g, m.9/3 |
| Program desteklemesi | Yayın hizmetinin sağlanmasıyla bağlantılı olmayan kişilerin adını, markasını, logosunu, imajını veya ürünlerini tanıtmak amacıyla programlara yaptığı katkı. Haber bülteni ve dinî tören yayınlarında izin verilmez. | 6112 m.3/s, m.12 |
| Ürün yerleştirme | Bir ürün, hizmet veya ticari markanın ücret veya benzeri karşılıkla program içine dâhil edilerek gösterildiği ticari iletişim. Yalnız sinema ve televizyon filmleri, diziler, spor ve genel eğlence programlarında yapılabilir. | 6112 m.3/cc, m.13 |
| Tele-alışveriş | Taşınmazlar, hak ve yükümlülükler dâhil mal veya hizmetlerin bir ücret karşılığında temini amacıyla kamuya yönelik doğrudan arz yayını. | 6112 m.3/ü, m.10/4 |
| İzleyici temsilcisi | Ortak denetim ve öz denetim mekanizmalarının oluşturulması ile izleyici şikâyetlerinin değerlendirilmesi için görevlendirilen, en az on yıllık mesleki tecrübeye sahip kişi. Kamuoyuna duyurulur ve Üst Kurula bildirilir. | 6112 m.22 |
Resmî ilan ve Basın İlan Kurumu
Resmî ilan rejimi 195 sayılı Kanun ile Basın İlan Kurumu Genel Kurulu kararlarına dayanır; fiyat ise her yıl Cumhurbaşkanı kararıyla yürürlüğe konan tarifeyle belirlenir. Gazete ölçüsü hesabı için gazete yüzölçümü hesaplamasına, yıllara göre tarife için tarife arşivine bakabilirsiniz.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Basın İlan Kurumu | Resmî ilanların mevkutelerde yayınlanmasına aracı olmak, basına kredi ve borç para vermek, basının ihtiyaçlarını temin etmek ve sosyal yardımda bulunmakla görevli kamu tüzel kişisi. Merkezi İstanbul'dur. | 195 m.1, m.2, m.3 |
| Resmî ilan | Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmeliklerle yayınlanması mecburi olan (özel dernekler hariç) veya kamu idare ve teşekküllerince verilen, reklam mahiyeti taşımayan ilanlar. | 195 m.29 |
| Hususi ilan | Resmî ilan sayılmayan ve gerçek veya tüzel kişilerce gazete ve dergilerde yayınlanmak üzere verilen, reklam mahiyetinde bulunmayan ilanlar. | 195 m.40 |
| Reklam | Satışı artırmak gibi ticari gayelerle veya bir şeye ya da fikre rağbet sağlamak gibi menfaat temini maksadıyla gazete ve dergilerde yazı, resim veya çizgilerle yapılan ilanlar. | 195 m.40 |
| Sütun-santim | Gazetelerin sayfa düzenleri esasını teşkil eden sütun boyu üzerinden bir santimetrelik ölçümle elde edilen birim. Gazetelerde resmî ilan ücreti bu birim üzerinden hesaplanır. | Resmî İlan Fiyat Tarifesi m.1/1 |
| Kutu alan | İnternet haber sitelerinde resmî ilan ücretinin hesabında esas alınan, bir santimetre boy ve üç virgül dört santimetre en ölçüsündeki alan. | Resmî İlan Fiyat Tarifesi m.1/1 |
| İlan portalı (ilan.gov.tr) | Basın İlan Kurumunun, elektronik ortamda yayım zorunluluğu bulunan resmî ilanlar ile 2886 ve 4734 sayılı kanunlara göre yayımlanacak ilanların yayımlandığı portal. | 195 m.45/A; Resmî İlan Fiyat Tarifesi m.3 |
| İLANBİS | İnternet haber sitelerinde yayımlanacak resmî ilanların ölçüm ve hesaplama işlemlerinin yapıldığı Basın İlan Kurumu sistemi. | Resmî İlan Fiyat Tarifesi m.2/1 |
| (Basın) ibaresi | Her ilanın en altına aracı olan kurumu gösteren kelime konur; Basın İlan Kurumu (Basın) kelimesini kullanır ve yanına sıra numarası yazılır. Bunun için ücret alınmaz. | 195 m.46 |
| Komisyon ücreti | Kurumun yayınlanmasına aracı olmak ödevinde bulunduğu ilan ve reklamlardan yüzde on beş, diğer ilan ve reklamlardan azami yüzde on nispetinde faturalar üzerinden kesilen ücret. | 195 m.24 |
| Prodüktör | Hususi ilan ve reklam yayınına aracılık eden kişi veya kuruluş. Prodüktörlük serbesttir; gazeteyle tekel anlaşması yapamaz ve yüzde yirmi beşten fazla komisyon alamaz. | 195 m.41, m.44 |
| Asgari fikir işçisi kadrosu | Resmî ilan verilecek mevkutelerin taşıması gereken kadro şartı. Kadroya dâhil edileceklerin bedeni faaliyet gerektiren iş yapmaması ve gazetenin yayınlandığı yerde ikamet etmesi aranır; şirket ortağı sıfatı taşıyanlar kadroda yer alamaz. | 195 m.34/c; BİK Genel Kurul Prensip Kararları 94 ve 171 |
Çocukların korunması ve muzır neşriyat
Yazılı basında çocuk koruması 1927 tarihli 1117 sayılı Kanunla, elektronik yayında ise 6112'nin koruyucu sembol sistemiyle sağlanır. 1117 yayını yasaklamaz; küçüklere ulaşmasını engelleyen sınırlama tedbirleri getirir.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Muzır neşriyat | On sekiz yaşından küçüklerin maneviyatı üzerinde muzır tesir yapacağı anlaşılan mevkute ve mevkute tanımına girmeyen diğer basılmış eserler. | 1117 m.1 |
| Kurul (yetkili kurul) | Bir basılmış eserin küçükler için muzır olduğuna karar veren, Çalışma, Sosyal Hizmetler ve Aile Bakanlığı bünyesinde oluşturulan yetkili kurul. Kanun metninde yalnızca 'yetkili kurul' ve 'Kurul' olarak anılır; uygulamada yaygın olan 'Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu' adı kanunda geçmez. Kararlarında 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunundaki amaç ve ilkeler göz önünde bulundurulur; salt çoğunlukla karar alır. | 1117 m.2, m.3 |
| Küçüklere zararlıdır damgası | Kurul kararının tebliği üzerine, eserin ön kapağına herkesin kolayca görüp okuyabileceği şekil ve büyüklükte basılması zorunlu olan ibare. Damgalı eser yalnız on sekiz yaşından büyüklere, içi görünmeyen zarf veya poşet içinde satılabilir. | 1117 m.4 |
| Üç kez kuralı | Bir mevkute hakkında üç defa muzır kararı verilmişse sonraki sayıları için yeniden karar aranmaması; sınırlamaların kendiliğinden uygulanması. | 1117 m.4/7 |
| Fikrî, içtimaî, ilmî ve bedii kıymet istisnası | Bu nitelikleri haiz eserlerin kanun kapsamı dışında tutulması. Anayasa m.27 bilim ve sanat hürriyetiyle uyumlu istisnadır. | 1117 m.6 |
Sorumluluk ve yaptırımlar
Yazılı basında sorumluluk kademeli, radyo-televizyonda ise idarî yaptırım kademelendirmesi şeklinde işler. İki rejimin mantığı farklıdır: 5187 adli, 6112 ise idarî bir yaptırım sistemi kurar.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Cezai sorumluluk zinciri | Basılmış eserler veya internet haber siteleriyle işlenen suçtan önce eser sahibinin sorumlu olması; eser sahibi belli değilse, ceza ehliyeti yoksa veya yurt dışındaysa süreli yayınlarda sorumlu müdür ve bağlı olduğu yetkilinin, süresiz yayınlarda yayımcının, o da belli değilse basımcının sorumlu olması. | 5187 m.11 |
| Yayımlatan | Sorumlu müdür veya bağlı olduğu yetkilinin karşı çıkmasına rağmen eseri yayımlatan kişi; bu durumda cezai sorumluluk ona geçer. | 5187 m.11 |
| Müteselsil hukuki sorumluluk | Süreli yayınlarda eser sahibi, yayın sahibi ve varsa temsilcisinin maddi ve manevi zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olması. Tüzel kişi anonim şirketse yönetim kurulu başkanı, diğer şirketlerde en üst yönetici de birlikte sorumludur. | 5187 m.13 |
| Hapse çevirme yasağı | Basın Kanunundaki suçlar için hükmedilen para cezalarının hürriyeti bağlayıcı cezaya çevrilememesi. İstisnası m.18 ve m.22'dir. | 5187 m.28 |
| İdarî para cezası (RTÜK) | Yayın hizmeti ilkelerinin ihlali hâlinde, ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticari iletişim geliri üzerinden hesaplanan ceza; ağır grup ihlallerinde yüzde iki ile beş, diğerlerinde yüzde bir ile üç arasındadır. | 6112 m.32/1, m.32/2 |
| Program durdurma ve lisans iptali | İhlale konu programın yayınının beş keze kadar durdurulması; tekerrür hâlinde kuruluşun yayınının süreli durdurulması ve ikinci tekrarda yayın lisansının iptali. Programı durdurulan yapımcı veya sunucu, durdurma süresince başka kanalda da program yapamaz ve sunamaz. | 6112 m.32/1, m.32/4, m.32/5 |
Yargısal kavramlar
Basın davalarının kendine özgü usul kuralları var: kısa süreler, duruşmasız karar ve acele itiraz mekanizması. Bu terimler bir uyuşmazlıkta hangi kapıya, hangi süre içinde gideceğinizi belirler.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Kısa zamanaşımı (muhakeme şartı) | Basın yoluyla işlenen suçlarda ceza davası açma süresi; günlük süreli yayınlar ve internet haber sitelerinde dört ay, diğer basılmış eserlerde altı aydır. Bu süre bir muhakeme şartıdır ve Türk Ceza Kanunundaki dava zamanaşımını aşamaz. | 5187 m.26 |
| Acele itiraz | Beyannameye ilişkin yayım durdurma kararlarına ve düzeltme-cevap konusundaki sulh ceza hâkimliği kararlarına karşı açık olan kanun yolu. Yetkili makam üç gün içinde karar verir ve karar kesindir. | 5187 m.8, m.14 |
| Sulh ceza hâkimliği | Düzeltme ve cevap talebinin yayımlanmaması veya aykırı yayımlanması hâlinde başvurulan merci. Hâkim istemi üç gün içinde, duruşma yapmaksızın karara bağlar. Radyo-televizyon yayınlarında da görevli merci sulh ceza mahkemesidir. | 5187 m.14; 6112 m.18 |
| El koyma | Soruşturma için sübut vasıtası olarak basılmış eserin en fazla üç adedine Cumhuriyet savcısınca el konulması; kanunda sayılan suçlarda soruşturma veya kovuşturma başlatılmışsa hâkim kararıyla tamamına el konulabilmesi. Anayasal usul yirmi dört saat içinde hâkime bildirim ve kırk sekiz saat içinde onaydır. | 5187 m.25; Anayasa m.28 |
Kurumlar
Alanın dört kurumsal aktörü var; hangi işin hangi kapıda görüldüğünü bilmek pratikte zaman kazandırır. Bu kurumların yetkilerinin bugünkü hâline nasıl geldiğini basın mevzuatı kronolojisinde adım adım izleyebilirsiniz.
| Terim | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| İletişim Başkanlığı | Basın kartı başvurularının yapıldığı, değerlendirildiği ve kartların verildiği kurum. 5187'de Başkanlık ibaresi İletişim Başkanlığını, Başkan ibaresi İletişim Başkanını ifade eder. Kurum, 24/7/2018 tarihli 14 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulmuş ve mülga Basın-Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğünün görevlerini devralmıştır. | 14 sayılı CBK; 5187 m.2/o, m.2/ö, Ek m.1; Basın Kartı Yönetmeliği m.51 |
| Radyo ve Televizyon Üst Kurulu | Radyo ve televizyon faaliyetlerini düzenlemek ve denetlemek amacıyla kurulan, dokuz üyeden oluşan ve üyeleri TBMM Genel Kurulunca seçilen üst kurul. Lisans verir, yayın ilkelerini denetler, idarî yaptırım uygular. | Anayasa m.133; 6112 m.35, m.32 |
| Basın İlan Kurumu Genel Kurulu | Resmî ilan verilecek mevkutelerin vasıflarını ve dağıtım esaslarını tespit eden, prensip kararları alan organ. Kırk iki üyeden oluşur, üyelik süresi iki yıldır ve üç ayda bir toplanır. | 195 m.5, m.6, m.34, m.36 |
| Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu | Devletçe kamu tüzel kişiliği olarak kurulan tek radyo ve televizyon kurumu. Özerkliği ve yayınlarının tarafsızlığı anayasal ilkedir; 6112'deki yayın ilkeleri ve ticari iletişim hükümleri TRT hakkında da uygulanır. | Anayasa m.133; 2954 sayılı Kanun; 6112 m.45 |
Sık karıştırılan terim çiftleri
Aşağıdaki çiftler günlük kullanımda birbirinin yerine geçiyor ama mevzuatta ayrı anlamlara sahip. Bir dilekçede veya başvuruda yanlış terimi kullanmak, dosyanın yanlış mercie gitmesine yol açabilir.
| Karıştırılan çift | Fark | Dayanak |
|---|---|---|
| Yayın türü / yayın niteliği | Yayın türü basılı süreli yayınlar için yaygın, bölgesel ve yerel ayrımıdır. Yayın niteliği ise radyo-televizyonda ulusal, bölgesel ve yerel kapsama alanını anlatır ve nüfus oranına dayanır. | 5187 m.2/d-g; 6112 m.3/e, aa, jj; Basın Kartı Yönetmeliği m.4 |
| Yayın lisansı / yayın iletim yetkisi | Lisans içerik üreten medya hizmet sağlayıcıya verilir. İletim yetkisi ise içeriği taşıyan multipleks, platform ve altyapı işletmecileri ile verici tesis şirketine verilir. | 6112 m.3/hh ve m.3/ğğ |
| Resmî ilan / hususi ilan / reklam | Resmî ilan mevzuat gereği zorunlu veya kamu kurumlarınca verilen, reklam mahiyeti taşımayan ilandır. Hususi ilan özel kişilerin reklam niteliği taşımayan ilanıdır. Reklam ise ticari veya menfaat amaçlı duyurudur. | 195 m.29 ve m.40 |
| Basılmış eser / mevkute | Her basılmış eser resmî ilan alamaz. Resmî ilan bakımından mevkute, Matbaalar Kanunu uyarınca beyanname veren matbaalarda basılmış olmayı gerektirir; masa üstü dijital baskı makinesinde çoğaltılan yayınlar mevkute sayılmaz. | 5187 m.2/a; BİK Genel Kurul Prensip Kararı 176 |
| Sorumlu müdür (basın) / sorumlu müdür (radyo-TV) | Basında sorumlu müdür 5187 m.5 şartlarına tabidir. Radyo-televizyonda sorumlu müdür 6112 m.46'ya göre görevlendirilir ve ulusal ile bölgesel yayında yükseköğrenim mezunu olması aranır. | 5187 m.5; 6112 m.46 |
| Kıdem (5953) / kıdem (İş Kanunu) | 5953'te kıdem, gazetecinin mesleğe ilk giriş tarihinden itibaren meslekteki toplam hizmet süresidir; aynı işverende geçen süre değildir. | 5953 m.6, m.21 |
| Koruyucu sembol / akıllı işaret | Kanunun kullandığı terim koruyucu semboldür. Sembollerin türleri kanunda düzenlenmemiş, Üst Kurulca belirlenmek üzere ikincil düzenlemeye bırakılmıştır. | 6112 m.3/j, m.24/2 |
| Program desteklemesi / ürün yerleştirme | Program desteklemesi programa yapılan dış katkıdır ve program başı ile sonunda belirtilir. Ürün yerleştirme ise ürünün program içine dâhil edilmesidir ve sadece belirli program türlerinde yapılabilir. | 6112 m.12 ve m.13 |
Terimlerin kaynağı: hangi metne bakmalı
Bir terimin tam metnini teyit etmek istediğinizde doğrudan gideceğiniz maddeler aşağıda. Resmî metinlere erişim yolları için mevzuat kaynakları rehberine bakabilirsiniz.
text
Anayasa (2709) ................ m.13, 22, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 41, 133
5187 Basin Kanunu ............. m.1-32 + Ek m.1-8 + Gecici m.1-4
- tanimlar ................. m.2 (m.2/o Baskan, m.2/o-noktali Baskanlik)
- kunye .................... m.4
- beyanname ................ m.7, m.8
- teslim ve muhafaza ....... m.10
- sorumluluk ............... m.11, m.13
- duzeltme ve cevap ........ m.14
- el koyma ................. m.25
- dava suresi .............. m.26
- basin karti .............. Ek m.1-8 (basvuru Iletisim Baskanligina)
5953 Basin Calisanlari ........ m.1-32 + Ek m.1-4
- kapsam ve gazeteci ....... m.1
- yazili mukavele .......... m.4
- kidem ve ihbar ........... m.6, m.7
- ucret ve ikramiye ........ m.14
- izinler .................. m.19, m.21
- fazla mesai .............. Ek m.1
6112 RTUK Kanunu .............. m.1-50
- tanimlar ................. m.3
- yayin hizmeti ilkeleri ... m.8
- ticari iletisim .......... m.9-13
- duzeltme ve cevap ........ m.18
- lisans ................... m.19, m.27
- iletim yetkisi ........... m.28, m.29, m.29/A
- yaptirimlar .............. m.32, m.33
195 BIK Kanunu ................ m.1-55
- resmi ilan tarifi ........ m.29
- dagitim .................. m.31, m.32
- mevkute vasiflari ........ m.34
- fiyat tarifesi ........... m.39
- BIK araciligi zorunlulugu m.42
- internet haber siteleri .. m.45/A
- mueyyide ................. m.49
1117 Muzir Nesriyat ........... m.1-12 + Ek m.1-3
4454 Erteleme Kanunu .......... m.1-5
2954 TRT Kanunu
Basin Karti Yonetmeligi ....... m.1-51 (RG 10/4/2023 - 32159)
Resmi Ilan Fiyat Tarifesi ..... CB Karari 10768 (RG 25/12/2025 - 33118)