Patent hükümsüzlüğü, verilmiş bir patentin baştan beri geçersiz olduğuna mahkemenin karar vermesidir. Patent konusu yeni değilse, buluş basamağı içermiyorsa veya sanayiye uygulanamıyorsa, buluş yeterince açıklanmamışsa, başvurunun ilk hâlinin kapsamı aşılmışsa, patent sahibinin patent isteme hakkı yoksa ya da korumanın kapsamı aşılmışsa dava açılabilir (SMK m.138/1). Dava, koruma süresince veya hakkın sona ermesini izleyen 5 yıl içinde, sicilde patent sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır (SMK m.138/5).
Faydalı model için de benzer kurallar vardır (SMK m.144). Hükümsüzlük kararının sonuçları geçmişe etkilidir, ancak kesinleşip uygulanmış tecavüz kararları ve uygulanmış sözleşmeler kural olarak etkilenmez (SMK m.139). Aşağıda gerekçeleri, kimin dava açabileceğini, görevli mahkemeyi, kısmi hükümsüzlüğü ve TÜRKPATENT’teki itiraz yoluyla farkını anlatıyoruz.
Hükümsüzlük nedenleri
| Neden | Patent | Faydalı model |
|---|---|---|
| Koruma şartları yok | m.82 ve 83: yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik; kapsam dışı konular (SMK m.138/1-a) | m.142 şartları: yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik; FM ile korunamayan konular (SMK m.144/1-a) |
| Yetersiz açıklama | m.92/1-3 (SMK m.138/1-b) | m.92/1 (SMK m.144/1-b) |
| Kapsam aşımı | Başvurunun ilk hâli; bölünmüş başvuruda en önceki başvurunun ilk hâli (SMK m.138/1-c) | Aynı (SMK m.144/1-c) |
| İsteme hakkı yok | m.109; yalnız buluşu yapan veya halefi ileri sürer (SMK m.138/1-ç, 138/3) | Aynı (SMK m.144/1-ç, 144/4) |
| Korumanın kapsamı aşılmış | SMK m.138/1-d | Kanunda ayrı bent yok |
Faydalı modelde buluş basamağı aranmadığı için hükümsüzlük de buluş basamağı yokluğuna dayanamaz; değerlendirme yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik üzerinden yapılır (SMK m.142/1). Kimyasal, biyolojik, eczacılık, biyoteknoloji ve usul buluşları faydalı modelle korunmaz (SMK m.142/3); bu konularda verilmiş bir faydalı model m.144/1-a gerekçesiyle hükümsüz kılınabilir. Faydalı model ile patent arasındaki farklar için faydalı model rehberine bakın.
Yenilik değerlendirmesinde başvuru tarihinden önce dünyada herhangi bir yerde kamuya sunulmuş her bilgi dikkate alınır (SMK m.83/2). Başvurudan önceki 12 ay içindeki bazı açıklamalar ise patent verilmesini etkilemez (SMK m.84/1); bu konu için buluşu yayınladım, patent alabilir miyim yazısına bakın. Mahkeme hükümsüzlük nedenlerini değerlendirirken patentin istemlerini esas alır; istemlerin nasıl kurulduğu için patent istemleri ve tarifname yazısı yardımcı olur.
Kim dava açabilir, kime karşı açılır?
- Davacı: Menfaati olanlar, Cumhuriyet savcıları veya ilgili kamu kurum ve kuruluşları (SMK m.138/6, 144/2). Rakip üretici, patent sahibi tarafından tecavüzle suçlanan kişi veya lisans bedeli ödeyen kişi tipik menfaat sahipleridir (yorum).
- İsteme hakkı yokluğu: Patent sahibinin m.109’a göre patent isteme hakkına sahip olmadığı iddiası yalnız buluşu yapan veya halefleri tarafından ileri sürülebilir (SMK m.138/3, 138/6). Bu durumda hükümsüzlük yerine m.110’daki hak sahipliği davası da düşünülebilir; çalışan buluşlarında bu yol sık gündeme gelir.
- Davalı: Sicilde patent veya faydalı model sahibi olarak kayıtlı kişi. Sicilde hak sahibi görünen diğer kişilere (lisans alan, rehin alacaklısı gibi) davaya katılabilmeleri için ayrıca tebligat yapılır (SMK m.138/5, 144/3).
Süre ve zamanlama
Dava, patentin koruma süresi boyunca veya hakkın sona ermesini izleyen 5 yıl içinde açılabilir (SMK m.138/5). Faydalı modelde de aynı kural vardır (SMK m.144/3). Patentin süresi dolsa ya da yıllık ücret ödenmediği için sona erse bile, geçmişe dönük tazminat taleplerine karşı hükümsüzlük davası açmak bu 5 yıl içinde mümkündür.
Bir sınırlama daha var: Mahkeme, m.99’daki itiraz süreci sonunda patentin kesinleştiğine dair Bülten yayımından önce, m.138/1-a, b ve c bentlerine dayanan hükümsüzlük talebine karar veremez (SMK m.138/2). Yani verilme kararının yayımını izleyen itiraz süreci bitmeden mahkeme bu gerekçelerle hüküm kuramaz.
TÜRKPATENT’e itiraz ile hükümsüzlük davası farkı
Patent verildikten sonra üçüncü kişiler, verilme kararının Bültende yayımından itibaren 6 ay içinde, ücretini ödeyerek TÜRKPATENT’e itiraz edebilir. Gerekçeler hükümsüzlüğün ilk üç nedeniyle aynıdır: patentlenebilirlik şartlarının yokluğu, yetersiz açıklama ve kapsam aşımı (SMK m.99/1). Patent sahibi bildirimden itibaren 3 ay içinde görüş sunabilir veya patentte değişiklik yapabilir; itirazı Kurul inceler ve uygun görmezse patentin hükümsüzlüğüne karar verir, bu durumda m.139’daki sonuçlar doğar (SMK m.99/4-5).
| Kurum nezdinde itiraz | Hükümsüzlük davası | |
|---|---|---|
| Merci | TÜRKPATENT Kurulu | Fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi |
| Süre | Verilme kararının Bülten yayımından 6 ay | Koruma süresi ve sona ermeden sonra 5 yıl |
| Gerekçe | m.99/1-a, b, c | m.138/1-a ila d |
| Ücret | 05.01.07: 4.316,67 TL (site toplamı 5.180,00 TL) | Mahkeme harç ve giderleri; Kurum ücreti yok |
| Faydalı model | İtiraz yolu yok, yalnız rapor yayımına görüş | Var (SMK m.143/11, 144) |
İtiraz ücreti 2026 Ücret Tebliği tutarıdır, KDV hariçtir; site toplamı KDV dahildir. Yalnız 2026 için geçerlidir; ödemeden önce EPATS tahakkukunu kontrol edin. Faydalı model verildikten sonra m.99’daki itiraz usulü işletilemez, yalnız mahkemeden hükümsüzlük istenebilir (SMK m.143/11). İtiraz süreci için araştırma ve inceleme raporu yazısına de göz atabilirsiniz.
Görevli ve yetkili mahkeme
Hükümsüzlük davalarında görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir; bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bakar (SMK m.156/1). Üçüncü kişinin hak sahibine karşı açtığı davalarda yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Hak sahibinin Türkiye’de yerleşim yeri yoksa, davanın açıldığı tarihte sicilde kayıtlı vekilin işyerinin bulunduğu yer, vekil kaydı silinmişse Kurum merkezinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (SMK m.156/4-5). Kurum kararlarına karşı açılan davalar ise Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nde görülür (SMK m.156/2). Dava süreleri için fikri ve sınai haklar mahkemesi rehberine bakın.
Kısmi hükümsüzlük
Hükümsüzlük nedeni patentin yalnız bir bölümüne ilişkinse, mahkeme yalnız o bölümle ilgili istem veya istemleri iptal ederek kısmi hükümsüzlüğe karar verir. Bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne karar verilemez; istem ya bütünüyle kalır ya bütünüyle düşer (SMK m.138/4). İptal edilmeyen istemler patentlenebilirlik şartlarını taşıyorsa patent o kısım için geçerli kalır.
Bağımsız istem hükümsüz kılınırsa, ona bağlı her bağımlı istem ayrı ayrı değerlendirilir; şartları taşımayan bağımlı istemler de hükümsüz kılınır, taşıyanlar ayakta kalır (SMK m.138/4). Faydalı modelde aynı ilke m.144/5-6’da düzenlenir. Patent sahibi açısından bu, iyi kurulmuş bağımlı istemlerin dava sırasında bir "geri çekilme hattı" işlevi görmesi demektir (yorum).
Asıl patentin hükümsüzlüğü ek patentleri kendiliğinden düşürmez. Ancak kararın tebliğinden itibaren 3 ay içinde ek patentlerin bağımsız patentlere dönüştürülmesi istenmezse ek patentler de hükümsüz olur (SMK m.138/7).
Hükümsüzlük kararının etkileri
- Geçmişe etki: Patent veya başvuruya sağlanan koruma hiç doğmamış sayılır (SMK m.139/1).
- Korunan durumlar: Karardan önce verilmiş, kesinleşmiş ve uygulanmış tecavüz kararları ile karardan önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeler etkilenmez. Patent sahibinin ağır ihmal veya kötüniyetinden zarar görenlerin tazminat talepleri saklıdır (SMK m.139/2).
- Ödenen bedel: Uygulanmış sözleşme uyarınca ödenmiş bedelin hakkaniyet gereği kısmen veya tamamen iadesi istenebilir (SMK m.139/3). Devir ve lisansta sorumluluk için SMK m.127/2 de m.139’a yollama yapar.
- Herkese karşı etki: Kesinleşmiş karar herkese karşı hüküm doğurur. Mahkeme kararı Kuruma resen bildirir, patent sicilden terkin edilir ve Bültende yayımlanır (SMK m.139/4).
Çalışan buluşlarında işverenin bedel ödeme yükümlülüğü, hükümsüzlüğe ilişkin kesinleşmiş karara kadar devam eder (Buluş Yön. m.23/2). Hükümsüzlük, sona erme hâllerinden farklıdır: koruma süresinin dolması, vazgeçme veya yıllık ücretin ödenmemesi hakkı ileriye dönük sona erdirir ve konu kamuya ait olur (SMK m.140). Yıllık ücretle ilgili sona erme için yıllık ücret yazısına bakın.
Sık Sorulan Sorular
Patent hükümsüzlüğünü TÜRKPATENT’ten isteyebilir miyim?
Verilme kararının Bülten yayımından itibaren 6 ay içinde Kuruma itiraz edebilirsiniz (SMK m.99/1). Bu süre geçtikten sonra hükümsüzlük yalnız mahkemeden istenir (SMK m.138/1).
Süresi dolmuş bir patente hükümsüzlük davası açılabilir mi?
Evet, hakkın sona ermesini izleyen 5 yıl içinde açılabilir (SMK m.138/5, 144/3).
Hükümsüz kılınan patent için ödediğim lisans bedelini geri alabilir miyim?
Uygulanmış sözleşmeler kural olarak etkilenmez, ancak ödenen bedelin hakkaniyet gereği kısmen veya tamamen iadesi istenebilir (SMK m.139/2-3). Sözleşmede daha kapsamlı sorumluluk öngörülebilir (SMK m.127/2).
Faydalı modele itiraz edilebilir mi?
Verildikten sonra hayır; yalnız mahkemeden hükümsüzlük istenebilir (SMK m.143/11). Verilmeden önce araştırma raporunun yayımı üzerine görüş ve itiraz yolu vardır (SMK m.143/8).
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Patent nedir · Fikri ve sınai haklar mahkemesi ve dava süreleri · Sınai mülkiyet tecavüz tazminatı · Zorunlu lisans · Patent istemleri nasıl yazılır