Sınai mülkiyet hakkına tecavüz edildiğinde zarar, fiili kayıp ile yoksun kalınan kazançtan oluşur (SMK m.151/1). Yoksun kalınan kazancı hak sahibi üç yöntemden birini seçerek hesaplatır: tecavüz olmasaydı elde edeceği muhtemel gelir, tecavüz edenin elde ettiği net kazanç veya hukuka uygun bir lisansta ödenecek lisans bedeli (SMK m.151/2). Bunlara ek olarak itibar zararı için ayrı tazminat (m.150/2) ve manevi tazminat (m.149/1-ç) istenebilir; coğrafi işaret ve geleneksel ürün adında ise manevi tazminat ve m.151 hesabı uygulanmaz.
Bu yazıda marka, patent, faydalı model ve tasarım ihlallerinde tazminatın SMK'ya göre nasıl kurulduğunu, hangi etkenlerin hesaba girdiğini, mahkemeden hangi belgelerin istenebileceğini ve telif hukukundaki "üç kat" kuralından farkını anlatıyoruz. Kaynaklarımızda mahkeme kararı bulunmadığından içtihat aktarılmaz; somut hesap bir avukat ve gerekirse bilirkişi işidir.
Tazminat sorumluluğunun dayanağı
Sınai mülkiyet hakkına tecavüz sayılan fiilleri işleyen kişiler hak sahibinin zararını tazmin etmekle yükümlüdür (SMK m.150/1). Tecavüz sayılan fiiller her hak için ayrı maddededir: marka m.29, tasarım m.81, patent ve faydalı model m.141, coğrafi işaret m.53, geleneksel ürün adı m.54. Tazminat, SMK m.149/1-ç'deki "tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini" talebinin bir parçasıdır; tespit, durdurma, elkoyma gibi diğer taleplerle birlikte aynı davada istenebilir. Dava türleri için dava süreleri rehberine bakın.
Zarar kalemleri
| Kalem | Ne anlama gelir | Dayanak |
|---|---|---|
| Fiili kayıp | Hak sahibinin malvarlığında doğrudan oluşan azalma | SMK m.151/1 |
| Yoksun kalınan kazanç | Tecavüz yüzünden elde edilemeyen kazanç; üç yöntemden biriyle hesaplanır | SMK m.151/1-2 |
| İtibar tazminatı | Kötü kullanım, kötü üretim veya uygun olmayan piyasaya sürüm nedeniyle hakkın itibarının zarar görmesi | SMK m.150/2 |
| Manevi tazminat | Maddi zarardan ayrı manevi zarar | SMK m.149/1-ç; CI ve GÜA hariç m.149/4 |
Yoksun kalınan kazancın üç hesap yöntemi
SMK m.151/2'ye göre seçim zarar gören hak sahibine aittir. Mahkeme yöntemi kendiliğinden belirlemez; tek istisna aşağıda anlatılan patent kullanma yükümlülüğü hâlidir.
| Bent | Yöntem | Ne zaman öne çıkar | Ek kural |
|---|---|---|---|
| a | Tecavüz edenin rekabeti olmasaydı hak sahibinin elde edebileceği muhtemel gelir | Hak sahibi aynı pazarda satış yapıyor ve satış kaybını gösterebiliyorsa | Hak belirleyici etkense hakkaniyete uygun pay eklenir (m.151/4) |
| b | Tecavüz edenin elde ettiği net kazanç | Tecavüz edenin satış ve kâr bilgisi belgelerle ortaya konabiliyorsa | Aynı ek pay kuralı (m.151/4) |
| c | Tecavüz eden hakkı lisansla kullansaydı ödeyeceği lisans bedeli | Hak sahibi lisans veriyor veya piyasada benzer lisans bedelleri biliniyorsa | m.151/4 payı uygulanmaz; patentte kullanmama hâlinde zorunlu yöntem (m.151/5) |
"Ne zaman öne çıkar" sütunu Kanun metni değil, yöntemlerin mantığından çıkan genel bir yönlendirmedir; hangi yöntemin sizin dosyanızda daha uygun olduğu delil durumuna göre değişir.
Hesapta dikkate alınan etkenler
Mahkeme özellikle sınai mülkiyet hakkının ekonomik önemini, tecavüz sırasında o hakka ilişkin lisansların sayısını, süresini ve çeşidini, ihlalin nitelik ve boyutunu göz önünde tutar (SMK m.151/3).
Hakkaniyet payı
Hak sahibi (a) veya (b) yöntemini seçmişse ve mahkeme ürüne olan talebin oluşmasında sınai mülkiyet hakkının belirleyici etken olduğu kanaatine varırsa, kazancın hesabına hakkaniyete uygun bir pay daha eklenmesine karar verir (SMK m.151/4). Örneğin talebi esas olarak markanın ünü yaratıyorsa bu kural gündeme gelir; (c) lisans bedeli yönteminde bu pay eklenmez.
Patentte kullanma yükümlülüğü istisnası
Patent haklarına tecavüzde mahkeme, patent sahibinin Kanundaki patenti kullanma yükümlülüğünü yerine getirmediği kanaatine varırsa yoksun kalınan kazanç zorunlu olarak (c) bendine, yani lisans bedeline göre hesaplanır (SMK m.151/5). Kullanılmayan patentte muhtemel gelir veya net kazanç yöntemi seçilemez. Kullanma yükümlülüğü ve zorunlu lisans ilişkisi için zorunlu lisans yazısına bakın.
İtibar tazminatı (SMK m.150/2)
Tecavüz eden, hakka konu ürün veya hizmetleri kötü şekilde kullanır, kötü üretir, böyle üretilmiş ürünleri temin eder veya uygun olmayan tarzda piyasaya sürerse ve bu yüzden hakkın itibarı zarar görürse, hak sahibi ayrıca tazminat isteyebilir. Bu kalem yoksun kalınan kazançtan bağımsızdır; düşük kaliteli taklit ürünlerin markanın veya tasarımın itibarına verdiği zarar burada değerlendirilir. İtibar zararını ispat için müşteri şikâyetleri, iade kayıtları, olumsuz yorumlar gibi tarihli belgeler önem taşır.
Manevi tazminat
SMK m.149/1-ç maddi zararın yanında manevi zararın tazminini de sayar. Ancak coğrafi işaret ve geleneksel ürün adları bakımından manevi tazminat talep edilemez (SMK m.149/4). Bu haklar kolektif nitelikte olduğundan Kanun bu kalemi dışarıda bırakmıştır.
Coğrafi işaret ve GÜA'da durum
m.151'in tamamı, yani üç hesap yöntemi, hakkaniyet payı ve etkenler, coğrafi işarete veya geleneksel ürün adına tecavüz hâlinde uygulanmaz (SMK m.151/6). GÜA için uygulanacak ortak hükümleri sayan m.164 listesinde de m.151 yoktur. Bu haklarda tazminat yükümlülüğünün genel dayanağı yine m.150'dir; fakat hesap yöntemi SMK'da düzenlenmemiştir. Coğrafi işaret tescili yayımlanmadan önce bile, başvurunun yayımından sonraki fiiller için tazminat davası açılabilir; mahkeme tescil yayımlanmadan karar veremez (SMK m.44/3, 45/3). Bu haklarda tazminat talebinin nasıl kurulacağını bir avukatla değerlendirin.
Belgelerin sunulması ve deliller
Tazminat davasının en zor kısmı rakamı ispat etmektir. SMK m.150/3 bu nedenle özel bir imkân tanır: hak sahibi, dava açmadan önce delillerin tespiti ya da açılmış davada zarar miktarının belirlenmesi için, hakkın kullanılmasıyla ilgili belgelerin tazminat yükümlüsü tarafından mahkemeye sunulmasına karar verilmesini isteyebilir. Net kazanç yöntemini seçecekseniz tecavüz edenin satış ve maliyet kayıtlarına bu yolla ulaşmak gerekebilir.
Kendi tarafınızda hazırlamanız gerekenler seçtiğiniz yönteme göre değişir:
- Muhtemel gelir yönteminde: tecavüz öncesi ve sonrası satış verileri, pazar payı bilgileri, kayıp siparişleri gösteren yazışmalar.
- Net kazanç yönteminde: tecavüz eden hakkında bilinen satış kanalları, fiyatlar, örnek faturalar ve m.150/3 kapsamında istenecek belgelerin listesi.
- Lisans bedeli yönteminde: varsa kendi lisans sözleşmeleriniz, bunların süresi, kapsamı ve bedelleri.
- Her durumda: hakkın tescil belgesi, tecavüz ürünü örnekleri, satın alma faturaları, tarihli ekran görüntüleri.
Elkoyma, mülkiyet ve tazminattan mahsup
Hak sahibi tecavüz ürünlerine ve münhasıran üretimlerinde kullanılan araçlara elkonulmasını (m.149/1-d) ve bunlar üzerinde kendisine mülkiyet hakkı tanınmasını (m.149/1-e) isteyebilir. Bu talep kabul edilirse ürün ve araçların değeri tazminat miktarından düşülür; değer tazminatı aşarsa aşan kısım hak sahibince karşı tarafa ödenir (SMK m.149/2). Yani mülkiyet talebi tazminatı artıran değil, onunla mahsuplaşan bir araçtır.
Hak sahibine tazminat ödemiş kişiden, hak sahibinin elkoymadığı ürünleri edinip ticari amaçla kullanan kişilere karşı SMK'daki hukuk davaları açılamaz (SMK m.153/2).
Zamanaşımı
SMK'dan doğan özel hukuk taleplerinde, tazminat dâhil, Türk Borçlar Kanununun zamanaşımı hükümleri uygulanır (SMK m.157). SMK kendi içinde bir yıl veya ay rakamı vermez ve TBK bu yazının kaynaklarında yer almaz. Bu nedenle süreyi burada belirtmiyoruz; tecavüzü öğrendiğiniz anda hukuki destek alın.
Telif hakkı tazminatından farkı
Sınai mülkiyet tazminatı ile eser sahibinin tazminatı farklı kanunlara tabidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.68, izinsiz kullanımda hak sahibinin sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını isteyebileceğini düzenler. SMK'da böyle bir kat sınırı veya katsayı yoktur; SMK zararı fiili kayıp ve yoksun kalınan kazanç olarak kurar ve kazancı üç yöntemden biriyle hesaplatır (SMK m.151).
| Konu | SMK (marka, patent, tasarım) | FSEK (telif) |
|---|---|---|
| Temel hesap | Fiili kayıp + yoksun kalınan kazanç | Sözleşme bedeli veya rayiç bedelin en çok üç katı |
| Yöntem seçimi | Hak sahibi üç yöntemden birini seçer | Kanunda kat sınırı ile düzenlenmiş |
| Ek tazminat | İtibar tazminatı, manevi tazminat | Kanundaki diğer talepler |
| Dayanak | SMK m.149-151 | FSEK m.68 |
Bir yazılımın, logonun veya ürün görselinin hem telif hem de marka veya tasarım koruması altında olduğu durumlar olabilir. Telif tarafı için telif ihlalinde tazminat hesabı rehberine ve telif hakkı nedir yazısına bakın.
Sık Sorulan Sorular
Üç yöntemi birlikte isteyebilir miyim?
Kanun yoksun kalınan kazancın "değerlendirme usullerinden biri ile" hesaplanacağını söyler (SMK m.151/2). Yani bir yöntem seçilir. Hangisinin seçileceği delil durumuna bağlıdır; bu kararı avukatınızla verin.
Tecavüz edenin ne kadar kazandığını nasıl öğrenirim?
Mahkemeden, hakkın kullanılmasıyla ilgili belgelerin tazminat yükümlüsü tarafından mahkemeye sunulmasına karar verilmesini isteyebilirsiniz; bu talep dava açılmadan önce delil tespiti olarak da yapılabilir (SMK m.150/3).
Markam tescilli değilse tazminat isteyebilir miyim?
SMK'daki marka korumasının kaynağı tescildir (SMK m.7/1). Tescilsiz işaretler için SMK dışındaki yollar ve tescilsiz tasarım koruması ayrı konulardır; tescilsiz tasarım için tescilsiz tasarım yazısına bakın.
Coğrafi işaret ihlalinde de üç kat ya da üç yöntem uygulanır mı?
Hayır. m.151 coğrafi işaret ve GÜA tecavüzüne uygulanmaz (SMK m.151/6) ve bu haklarda manevi tazminat istenemez (SMK m.149/4). FSEK'teki üç kat kuralı da telif hakkına özgüdür.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Fikri ve sınai haklar mahkemesi ve dava süreleri · Marka taklidi cezası · Gümrükte taklit ürün durdurma · Telif ihlalinde tazminat hesabı