Çalışan Buluşu, Üniversite ve Kamu Destekli Projelerde Buluş Hakları

Hizmet buluşu ile serbest buluş nasıl ayrılır?

Kanun iki ölçüt koyar: buluş ya çalışanın işletmede veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyetin gereği olarak yapılmıştır ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanır. Her iki durumda da buluşun iş ilişkisi sırasında yapılmış olması gerekir (SMK m.113/1). Öğrenciler ve ücretsiz, belirli bir süreye bağlı olmadan hizmet gören stajyerler de çalışan hükümlerine tabidir (SMK m.113/3). Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlar da kapsamdadır; diğer kanunlar ve sözleşmeler saklıdır (SMK m.113/4).

Serbest buluşta da bildirim yükümlülüğü vardır: çalışan iş sözleşmesi sürerken yaptığı serbest buluşu geciktirmeden işverene bildirir. Buluşun işverenin faaliyet alanında değerlendirilemeyeceği açıksa bildirim gerekmez (SMK m.119/1, 119/3). İşveren buluşun serbest olmadığını bildirimden itibaren 3 ay içinde yazılı olarak ileri sürebilir (SMK m.119/2). Serbest buluş işletmenin faaliyet alanına giriyorsa çalışan, onu başka şekilde değerlendirmeden önce işverene uygun şartlarla yararlanma teklifinde bulunur; işveren 3 ay içinde cevap vermezse öncelik hakkını kaybeder (SMK m.119/4).

Bildirim: ne zaman, kime ve ne içermeli?

Çalışan hizmet buluşunu yazılı ve geciktirmeksizin işverene bildirir; birden çok çalışan birlikte bildirebilir (SMK m.114/1). Bildirim işverenin belirlediği birim yetkilisine, böyle bir yetkilendirme yoksa çalışanın birim yetkilisine yapılır (Buluş Yön. m.5/1). İşveren bildirimin kendisine ulaştığı tarihi gecikmeksizin ve yazılı olarak çalışana bildirir. Bu tarih, aşağıdaki sürelerin başlangıcıdır.

• Teknik problem, çözümü ve buluşun nasıl gerçekleştirildiği; varsa resim (SMK m.114/2).
• Yararlanılan işletme deneyim ve çalışmaları, alınan talimatlar, varsa diğer çalışanların katkıları ve her birinin katkı payı (SMK m.114/3; Buluş Yön. m.5/3).
• Eksik bildirimde işveren, bildirimin ulaşmasından itibaren 2 ay içinde düzeltme ister; istemezse bildirim usulüne uygun sayılır (SMK m.114/4).
• Çalışan bildirilen eksikliği 1 ay içinde gidermezse bildirim yapılmamış sayılır ve yeniden yapılır (Buluş Yön. m.5/5).

Çalışan, buluş serbest buluş niteliği kazanana kadar gizlilikle yükümlüdür (SMK m.114/6). Bildirim yapmadan hizmet buluşu için patent başvurusu yapılırsa işveren, SMK m.110 ve 111 uyarınca hak sahipliği ve gasp davası açabilir; çalışan bildirimi yapmamasından doğan zarardan da sorumludur (Buluş Yön. m.5/7).

İşverenin hak talebi ve sonuçları

Tam hak talep eden işveren, Kuruma ilk patent başvurusunu yapmakla yükümlüdür. Buluşun serbest hale gelmesi, çalışanın rızası veya işletme sırlarının korunması gereği bu yükümlülüğü kaldırır (SMK m.116/1-2). Başvurudan kaçınılırsa bedel hesabında çalışanın muhtemel kaybı dikkate alınır. İşveren yabancı ülkelerde de başvurabilir; istemediği ülkeler için çalışanın talebi üzerine buluşu rüçhan süresini kaçırmayacak makul bir sürede serbest bırakır ve inhisari olmayan bir kullanım hakkını saklı tutabilir (SMK m.116/5-7). Rüçhan süresi için rüçhan hakkı rehberine bakın.

İşveren, bedeli ödemeden başvurudan veya patentten vazgeçmek isterse bunu çalışana bildirir. Çalışan isterse masrafları kendisine ait olmak üzere hak ona devredilir; çalışan bildirimden itibaren 3 ay içinde cevap vermezse işveren vazgeçebilir (SMK m.118/2). Çalışan buluşundan doğan haklar iş sözleşmesinin sona ermesinden etkilenmez (SMK m.118/4).

Bedel ve teşvik ödülü nasıl hesaplanır?

Teşvik ödülü, tam hak talebinde bedelden ayrı ödenir. Kuruma yapılan başvurunun şekli uygunluk bildiriminin işverene ulaşmasından itibaren en geç 2 ay içinde ödenir, net asgari ücretten az olamaz ve birden çok buluşçu varsa katkı paylarına göre bölünür. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara teşvik ödülü verilmez (Buluş Yön. m.7/2).

Bedel, buluşun ekonomik değeri, çalışanın görevi ve işletmenin katkısı dikkate alınarak belirlenir (SMK m.115/7). Taraflar sözleşmeyle belirleyebilir (SMK m.115/9). Yönetmelikteki formül şudur: bedel = buluştan elde edilen kazanç x grup katsayısı (Buluş Yön. m.10/2, 21/1). Kazanç önce Kurumlar Vergisi Genel Tebliği (Seri No:1) kapsamında belirlenen kazançtır; yoksa kıyas, işletmenin sağladığı belirlenebilen yarar veya tahmin yöntemlerinden biri kullanılır (Buluş Yön. m.12-15). Lisans, satış ve takasta net gelir esas alınır (m.16-18).

• 1. grup: Görev alanına doğrudan girmeyen, çalışanın kendi üstlendiği ve işletme katkısı olmayan buluşlar.
• 2. grup: Görevlendirmenin doğrudan neden olmadığı, ancak işletmenin tespit ettiği ihtiyaç için yapılan veya işletme katkısı olan buluşlar.
• 3. grup: Görevlendirmenin doğrudan neden olduğu ve işletmenin tam katkı sağladığı buluşlar (Buluş Yön. m.20/1).

Katsayılar Buluş Yönetmeliği m.21/3 tablosundandır. Net asgari ücretin 150.000 katını aşan kazanç için bedel ödeme zorunluluğu yoktur (m.21/2). Aksi kararlaştırılmamışsa bedel yıllık dönemlerle ödenir; birden çok buluşçuda her biri kendi grubu ve katkı payıyla hesaplanır (m.22). Bedel süresi kural olarak patentin sona ermesiyle biter (m.23/1). Yönetmeliğin Ek-1’inde hesap örnekleri vardır.

Kamu çalışanları: Bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz; kurum buluşu kendisi kullanırsa bedel bir defaya mahsus ve ödeme ayındaki net ücretin on katından fazla olamaz (SMK m.113/5).

Sözleşme serbestliği, hakkaniyet ve uyuşmazlık

Çalışan buluşlarına ilişkin hükümler emredicidir; işveren çalışan aleyhine düzenleme yapamaz. Sözleşme serbestliği hizmet buluşunda patent başvurusundan, serbest buluşta bildirimden sonra başlar (SMK m.117/1). Bu nedenle iş sözleşmesine önceden konan "tüm buluşlar bedelsiz işverene aittir" türü bir hüküm, Kanunun öngördüğü bedel ve teşvik ödülü haklarını ortadan kaldırmaya yetmez (yorum). Toplu iş sözleşmesinde veya işyeri uygulamasında çalışan lehine hüküm varsa o esas alınır (Buluş Yön. m.25/1).

Hakkaniyetle önemli ölçüde bağdaşmayan sözleşme veya bedel geçersizdir; itiraz iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç 6 ay içinde yazılı olarak yapılır (SMK m.117/2-3). Bedelde tam hakta patent veya faydalı model verildiği tarihten, kısmi hakta kullanımın başladığı tarihten itibaren 2 ay içinde anlaşılamazsa uyuşmazlık tahkimle çözülür; yazılı tahkim sözleşmesi aranmaz, HMK tahkim hükümleri uygulanır. Taraflar önce arabuluculuğa gidebilir (Buluş Yön. m.24). İşverenin iflasında çalışanın önalım hakkı vardır, bedel alacağı imtiyazlıdır (SMK m.120).

Üniversitede yapılan buluşlar (SMK m.121)

2547 sayılı Kanun m.3/1-c kapsamındaki yükseköğretim kurumları ile Millî Savunma ve İçişleri bakanlıklarına bağlı yükseköğretim kurumlarında bilimsel çalışma veya araştırma sonucu yapılan buluşlar bu rejime girer. Kurumda edinilen deneyime dayanan veya kurumun araç ve gereçleriyle yapılan buluşlar kapsamdadır, diğerleri serbest buluştur (Buluş Yön. m.28/1). Öğretim elemanı, stajyer ve öğrenci dışındaki üniversite personeline ise genel çalışan hükümleri uygulanır (m.28/2). SMK m.115, 116, 118 ve m.119/4 üniversite buluşlarında uygulanmaz (SMK m.121/5).

Gelirin en az üçte biri buluşu yapana verilir; gelir, kullanım, lisans, devir ve diğer ticarileştirme gelirlerinin tamamıdır (SMK m.121/8; Buluş Yön. m.35/1-2). Bildirimde katkı payları yazılmamışsa eşit sayılır (m.29/3). Bedelde kurumun buluştan yararlanmaya başlamasından itibaren 2 ay içinde anlaşılamazsa uyuşmazlık mahkemede çözülür, tahkimde değil (m.35/3). Kurum başvurudan vazgeçerse veya buluş serbest kalırsa haklar buluşçuya bedelsiz devredilir (m.34). Kurum kusuruyla hak kaybına yol açarsa zararı tazmin eder (SMK m.121/7). Öğretim elemanlarının başka kurumlarla sözleşmeli çalışmalarında sözleşme esastır (SMK m.121/9).

Kamu destekli projelerde buluşlar (SMK m.122)

Kamu kurumlarınca hibe, burs veya destek sözleşmesiyle finanse edilen deneysel çalışma ve Ar-Ge projelerinde ortaya çıkan buluş, destek veren kuruma yazılı ve geciktirmeksizin bildirilir (Buluş Yön. m.36-37). Destekten yararlanan kişi bildirimden itibaren 1 yıl içinde hak sahipliği talep edip etmediğini yazılı bildirir. Bildirmezse veya talep etmezse kamu kurumu hak sahipliğini bedelsiz alabilir (SMK m.122/1; Buluş Yön. m.38/1). Bu süreç bitene kadar patent verilmesini etkileyecek açıklama yapılamaz (SMK m.122/1). Önceden yayının patent üzerindeki etkisi için buluşu yayınladım, patent alabilir miyim yazısına bakabilirsiniz.

Hak sahipliği talep eden kişi, talebin bildiriminden itibaren 4 ay (anlaşmayla en geç 6 ay) içinde patent başvurusu yapar ve başvuruda destek veren kurumu belirtir (SMK m.122/2; Buluş Yön. m.39). Kamu kurumu kendi ihtiyaçları için bedelsiz lisansa sahiptir; buluş kullanılmazsa veya kamu sağlığı, millî güvenlik ya da kurum ihtiyacı karşılanamazsa üçüncü kişilere lisans verilmesini isteyebilir. Bu, zorunlu lisans hükümlerini etkilemez (SMK m.122/4-5). Gelir paylaşımı sözleşmeyle belirlenir (m.122/3). 5746 sayılı Kanun kapsamındaki Ar-Ge ve tasarım merkezlerinde ve teknoloji geliştirme bölgelerinde, kamu desteğiyle sözleşme çerçevesinde yürütülmeyen çalışmalar ile proje bazlı olmayan destekler kapsam dışıdır (SMK m.122/6).

Sık Sorulan Sorular

İş sözleşmemde tüm buluşların işverene ait olduğu yazıyor, bedel isteyebilir miyim?

Çalışan buluşu hükümleri emredicidir ve sözleşme serbestliği hizmet buluşunda patent başvurusundan sonra başlar (SMK m.117/1). İşveren tam hak talep ettiyse makul bedel isteyebilirsiniz (SMK m.115/6); özel sektörde ayrıca teşvik ödülü ödenir (Buluş Yön. m.7/2).

İşveren 4 ay içinde cevap vermedi, ne olur?

Hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır ve dilediğiniz gibi tasarruf edebilirsiniz; kendi adınıza başvuru yapabilirsiniz (SMK m.115/1, 115/12, 116/3). Sürenin başlangıcı, bildirimin işverene ulaştığı tarihtir.

İşten ayrıldım, bedel hakkım düşer mi?

Hayır. Çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükler iş sözleşmesinin sona ermesinden etkilenmez (SMK m.118/4). Hakkaniyete aykırılık itirazı ise iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç 6 ay içinde yazılı yapılmalıdır (SMK m.117/3).

Üniversitede buluşçunun payı ne kadar?

Gelirin en az üçte biri (SMK m.121/8). Kurumun iç düzenlemesi daha yüksek pay öngörebilir; pay birden çok buluşçu arasında katkı oranına göre bölünür (Buluş Yön. m.35/2).

Bu kurallar faydalı model için de geçerli mi?

Evet. Buluş Yönetmeliği hükümleri SMK m.145/1 uyarınca faydalı model için de uygulanır (Buluş Yön. m.41). Faydalı modelin farkları için faydalı model rehberine bakın.

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Patent nedir, nasıl alınır · Buluşu yayınladım, patent alabilir miyim · Zorunlu lisans nedir · Patent hükümsüzlük davası · TÜRKPATENT ücret indirimleri 2026