Zorunlu lisans, patent sahibinin rızası olmadan, mahkeme, Cumhurbaşkanı veya Rekabet Kurumu kararıyla bir başkasına patent konusu buluşu kullanma izni verilmesidir. SMK m.129/1’e göre en az bir şartın bulunması gerekir: buluşun kullanılmaması, patentler arasında bağımlılık, kamu yararı, başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları için eczacılık ürünü ihracatı, ıslahçının önceki patente tecavüz etmeden bitki çeşidi geliştirememesi veya patent sahibinin rekabeti engelleyici faaliyetleri.
Zorunlu lisans inhisari değildir (kamu yararı hariç), bedelli verilir ve esas olarak yurt içi pazar içindir (SMK m.129/9, 133/1). En sık karşılaşılan gerekçe kullanmamadır: patent sahibi, verilme kararının yayımından 3 yıl veya başvurudan 4 yıl, hangisi daha geç biterse, o süre içinde buluşu kullanmak zorundadır (SMK m.130/2). Bu kurallar faydalı model için de uygulanır (SMK m.145/1). Lisansın genel çerçevesi için patent nedir rehberine bakabilirsiniz.
Zorunlu lisans hâlleri ve merci
| Hâl | Kimden istenir | Dayanak |
|---|---|---|
| a) Kullanmama | Mahkeme | SMK m.129/1-a, 129/2, 130 |
| b) Patentler arası bağımlılık | Mahkeme | SMK m.129/1-b, 131 |
| c) Kamu yararı | Cumhurbaşkanı kararı | SMK m.129/1-c, 132 |
| ç) Eczacılık ürünü ihracatı (TRIPS değişiklik protokolü, 6471 sayılı Kanun) | Mahkeme | SMK m.129/1-ç, 129/2 |
| d) Islahçının bitki çeşidi geliştirememesi | Mahkeme (ispatla) | SMK m.129/1-d, 129/8 |
| e) Rekabeti engelleyici faaliyet | Rekabet Kurumu | SMK m.129/1-e, 129/2 |
Kullanmama nedeniyle zorunlu lisans
Patent sahibi veya yetkili kıldığı kişi buluşu kullanmak zorundadır; değerlendirmede pazar şartları ve sahibin kontrolü dışındaki şartlar dikkate alınır (SMK m.130/1). Patentin verilmesi kararının Bültende yayımından itibaren 3 yıl veya başvuru tarihinden itibaren 4 yıl, hangisi daha geç sona eriyorsa, o sürenin bitiminden sonra ilgili herkes zorunlu lisans isteyebilir. Talep tarihinde buluşun kullanılmaya başlanmamış olması, ciddi ve gerçek girişimde bulunulmamış olması veya kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılamaması gerekçe olabilir. Haklı neden olmadan kullanıma aralıksız 3 yıldan fazla ara verilmesi de aynı sonucu doğurur (SMK m.130/2).
Haklı sebepler: Ruhsatlandırma, standartlara uygunluk, değişik alanlarda yeni uygulamalara ihtiyaç duyma gibi objektif teknik, ekonomik veya hukuki sebepler kullanamamanın haklı sebebi sayılır ve patent sahibinin kontrolü dışında kabul edilir (Yön. m.117/7).
Kullanma beyanı: Patent sahibi, kullandığına veya kullanamadığına ilişkin beyanı aynı süre içinde Kuruma sunar; beyan sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır. Bu süre içinde kullanıldığına dair bildirim yapılmayan patentler de Bültende yayımlanır (Yön. m.117/8). EPATS’taki adım "Başvuru Sonrası İşlemler > Kullanma/Kullanmama Bildirimi İşlemi"dir (Patent Başvuru Kılavuzu 2026).
Kullanmama tecavüz davasını da etkiler: Mahkeme, patent sahibinin kullanma yükümlülüğünü yerine getirmediği kanaatine varırsa, yoksun kalınan kazanç yalnız lisans bedeli yöntemiyle hesaplanır (SMK m.151/5). Tazminat yöntemleri için tecavüz tazminatı yazısına bakın.
Bağımlı patent ve çapraz lisans
Sonraki tarihli bir patent, önceki tarihli patente tecavüz etmeden kullanılamıyorsa iki patent arasında bağımlılık vardır ve sonraki patent sahibi öncekini izinsiz kullanamaz (SMK m.131/1). Sonraki patent sahibi, buluşunun önceki patente göre büyük ölçüde ekonomik yarar sağlayan önemli bir teknik ilerleme gösterdiğini ortaya koyarsa zorunlu lisans isteyebilir. Ona lisans verilirse önceki patent sahibi de sonraki buluşu kullanmak için zorunlu lisans isteyebilir; yani çapraz lisans doğar (SMK m.131/2). Patentlerden biri hükümsüz olur veya sona ererse zorunlu lisans kararı da ortadan kalkar (SMK m.131/3). Bağımlılık gerekçesiyle verilen lisans yalnız bağımlı patentle birlikte devredilir (SMK m.135).
Bitki çeşitlerinde de benzer bir düzen vardır: ıslahçı önceki patente tecavüz etmeden yeni çeşit geliştiremiyorsa, sözleşmeye dayalı lisans için başvurup sonuç alamadığını ve çeşidin önemli teknik ilerleme gösterdiğini ispatlayarak mahkemeden zorunlu lisans isteyebilir; patent sahibi karşılık olarak çeşit için lisans talep edebilir (SMK m.129/6-8). Islahçı hakları için bitki ıslahçı hakkı yazısına bakın.
Kamu yararı nedeniyle zorunlu lisans
Kamu sağlığı veya millî güvenlik nedeniyle buluşun kullanılmaya başlanması, kullanımın artırılması veya yaygınlaştırılması büyük önem taşıyorsa ya da kullanılmaması veya yetersiz kullanılması ülkenin ekonomik veya teknolojik gelişimine ciddi zarar verecekse, Cumhurbaşkanı kamu yararı gerekçesiyle zorunlu lisans verilmesine karar verir. Buluş patent sahibi tarafından yeterince kullanılabilecekse şartlı zorunlu lisans kararı da verilebilir (SMK m.132/1). Kamu sağlığı veya millî güvenlik söz konusuysa Millî Savunma Bakanlığı ya da Sağlık Bakanlığının uygun görüşü alınarak ilgili bakanlık teklif eder (SMK m.132/2).
Kamu yararı lisansı inhisari olabilir; millî güvenlik gerekçesiyle bir veya birkaç işletmeyle sınırlandırılabilir (SMK m.132/3). Bu yetkinin daha önce kullanıldığına dair bir karar bu yazının dayandığı kaynaklarda yer almıyor.
Mahkemeden zorunlu lisans usulü
- Ön şart: Eczacılık ihracatındaki acil durumlar ve rekabet hâli dışında, talep eden kişi patent sahibinden makul ticari şartlarla sözleşmeye dayalı lisans istediğini ve makul sürede alamadığını gösteren kanıtı talebine ekler (SMK m.129/2).
- Patent sahibinin görüşü: Mahkeme talebi ve ekleri patent sahibine gönderir; patent sahibine delilleriyle görüş sunması için bildirimden itibaren 1 ay verilir (SMK m.129/2).
- Karar: Mahkeme görüşü talep edene tebliğ eder ve 1 ay içinde talebin reddine veya lisansın verilmesine karar verir; bu süre uzatılamaz. Patent sahibi itiraz etmemişse mahkeme gecikmeksizin karar verir (SMK m.129/3).
- Kararın içeriği: Lisansın kapsamı, bedeli, süresi, lisans alanın göstereceği teminat, kullanıma başlama zamanı ve patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayacak önlemler (SMK m.129/4).
- Kanun yolu: Patent sahibinin sunduğu deliller yeterli görülürse kullanım, karar kesinleşene kadar ertelenir (SMK m.129/5).
Görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir (SMK m.156/1). Zorunlu lisans için TÜRKPATENT’e ödenecek ayrı bir patent ücreti 2026 Tebliğinde yoktur; Tebliğdeki zorunlu lisans satırı (01.03.03) yalnız entegre devre topoğrafyaları içindir. Mahkeme harç ve giderleri ayrıca doğar. Dava süreleri için mahkeme ve dava süreleri rehberine bakın.
Zorunlu lisansın nitelikleri
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| İnhisarilik | İnhisari değildir; kamu yararı lisansı inhisari olabilir | SMK m.133/1 |
| Bedel | Patentin ekonomik değeri; ihracat lisansında ithalatçı ülke açısından değer | SMK m.133/1 |
| Alt lisans ve ithalat | Alt lisans ve ithal hakkı yok; kamu yararında açık yetkiyle, geçici ve ihtiyaçla sınırlı ithal | SMK m.133/2 |
| Pazar | Esas olarak yurt içi pazara arz için | SMK m.129/9 |
| Ek patentler | Kabul tarihindeki ekleri kapsar; sonraki ekler mahkemeden istenebilir | SMK m.134 |
| Devir | İşletmeyle veya ilgili işletme kısmıyla; bağımlılıkta bağımlı patentle | SMK m.135 |
| Değişiklik ve iptal | Şartların değişmesiyle bedel ve şart değişikliği; ciddi ihlalde veya şartlar kalkınca iptal | SMK m.136 |
| Uygulanacak hükümler | Sözleşmeye dayalı lisans hükümleri (m.125-126) aykırı olmadıkça | SMK m.137 |
Patent sahibi güven ilişkisini ihlal ederse lisans alan bedelde indirim isteyebilir (SMK m.133/3). Zorunlu lisansa gitmeden önce patent sahibi Kuruma lisans verme teklifi sunabilir; teklif Bültende yayımlanır, her zaman geri alınabilir ve sicilde inhisari lisans varsa yapılamaz (SMK m.128; Yön. m.117/1-6). Lisans teklifinin kayıt ücreti 2026 Tebliğinde 01.01.13 satırıdır: 191,67 TL, site toplamı 230,00 TL (KDV dahil; ödeme öncesi EPATS tahakkukunu kontrol edin).
Kamu destekli projelerde ortaya çıkan buluşlarda destek veren kamu kurumunun, kullanmama veya ihtiyacın karşılanamaması hâlinde üçüncü kişilere lisans isteme hakkı ayrıca vardır ve bu hak zorunlu lisans hükümlerini etkilemez (SMK m.122/4-5). Ayrıntı çalışan ve kamu destekli buluşlar yazısında.
Sık Sorulan Sorular
Patent alıp kullanmazsam ne olur?
Verilme yayımından 3 yıl veya başvurudan 4 yıl, hangisi daha geç biterse, sonrasında ilgili herkes kullanmama nedeniyle zorunlu lisans isteyebilir (SMK m.130/2). Tecavüz davasında tazminatınız lisans bedeli yöntemiyle sınırlanabilir (SMK m.151/5).
Zorunlu lisansı TÜRKPATENT mi verir?
Hayır. Kullanmama, bağımlılık, ihracat ve ıslahçı hâllerinde mahkeme, rekabet hâlinde Rekabet Kurumu, kamu yararında Cumhurbaşkanı karar verir (SMK m.129/2, 132/1). Kurumun rolü kullanma beyanını sicile kaydetmek ve yayımlamaktır (Yön. m.117/8).
Zorunlu lisans bedelsiz mi?
Hayır. Mahkeme bedeli patentin ekonomik değerine göre belirler (SMK m.133/1).
Zorunlu lisans alan kişi başkasına alt lisans verebilir mi?
Hayır; alt lisans ve ithal hakkı yoktur, yalnız kamu yararı lisansında açık yetkiyle geçici ithal mümkündür (SMK m.133/2).
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Patent hükümsüzlük davası · Tecavüz tazminatı hesabı · Çalışan ve üniversite buluşları · Bitki ıslahçı hakkı · Patent nedir