Coğrafi İşaret Nedir, Nasıl Alınır? Menşe Adı, Mahreç İşareti ve Başvuru

Coğrafi işaret nedir, hangi ürünler korunur?

SMK m.33'e göre doğal ve beşerî unsurların bir araya gelmesi sonucu ortaya çıkan gıda, tarım, maden, el sanatları ve sanayi ürünleri, Kanundaki şartları taşırsa ve tescil edilirse coğrafi işaret korumasından yararlanır. Koruma tescille elde edilir (SMK m.44/1); tescil edilmemiş bir yöre adı için SMK'nın coğrafi işaret hükümleri işletilemez. Kurumun hazırlama esaslarına göre türkü, halk oyunu gibi unsurlar tescil konusu olamaz; ortada üretim, işleme ve benzeri süreçlerden geçen bir ürün bulunmalıdır (Esaslar s.1).

Coğrafi bir yer adı içermeyen adlar da, şartları taşıyan bir ürünü belirtmek için geleneksel olarak kullanılıyor ve günlük dile yerleşmişse menşe adı veya mahreç işareti olabilir (SMK m.34/2).

Menşe adı ile mahreç işareti arasındaki fark

Coğrafi işaretler iki türde tescil edilir. Ayrım, ürünün coğrafi alanla bağının ne kadar sıkı olduğuna ve üretim aşamalarının ne kadarının o alanda yapıldığına dayanır (SMK m.34/1-a, b).

Tablodaki örnekler Başvuru Kılavuzu 2025 s.5'ten alınmıştır. Mahreç işareti başvurusunda, üretim, işleme ve diğer işlemlerden hangilerinin coğrafi sınır içinde yapılacağı ayrıca açıklanır (Yön. m.35/3-f).

Hangi adlar coğrafi işaret olarak tescil edilemez?

SMK m.35/1 tescil edilemeyecek adları sayar:

• m.34 tanımına girmeyen adlar,
• ürünün öz adı (genel adı) hâline gelmiş adlar,
• ürünün gerçek kaynağı konusunda halkı yanıltabilecek bitki tür ve çeşidi, hayvan ırkı ve benzeri adlar,
• kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı adlar,
• yabancı başvurularda kendi ülkesinde korunmayan, koruması sona eren veya kullanılmayan adlar,
• tescilli veya başvurusu yapılmış bir coğrafi işaretle tamamen veya kısmen eş sesli olup tüketiciyi yanıltabilecek adlar.

Ayrıca tescilli bir markanın itibarı, ünü ve kullanım süresi gözetilerek, o markanın varlığına zarar verecek veya gerçek kaynak konusunda yanıltacak adların tesciline, önceki hak sahibinin itirazı üzerine izin verilmez (SMK m.48/3).

Coğrafi işaret başvurusunu kimler yapabilir? (SMK m.36)

Kanun "üretici" kavramını geniş tutar: ürünü üreten veya işleyen ya da tedarik zincirinde yer alarak tescile konu özellikleri etkileyen işlemi yapan kişi üreticidir (SMK m.36/2). Tek bir şirketin, ürünün tek üreticisi olduğunu ispat etmeden başvurması mümkün değildir; ispat belgeleri başvuruya eklenir (SMK m.37/1-b).

Başvuruyu yapan kişi tescille bir tekel elde etmez. Başvuru Kılavuzu 2025 s.6'ya göre tescil ettirenin rolü tescil işlemlerini yürütmek, denetimi koordine etmek ve uygunsuzluklarda hukuki işlem yapmaktır; tescil inhisari hak sağlamaktan çok görev ve sorumluluk yükler. Kanun da tescilin inhisari hak sağlamadığını açıkça söyler (SMK m.44/7).

Başvuruda neler bulunmalı?

Başvuru, Kurumun EPATS üzerinden sunduğu elektronik form ile yapılır; e-Devlet şifresi, e-imza, mobil imza gibi e-Devlet kimlik doğrulama yöntemleriyle giriş yapılır. Tüzel kişiler adına işlem için önce Kurumdan yetki talep edilmesi gerekir ve fiziki evrakla başvuru kabul edilmez (Başvuru Kılavuzu 2025 s.9; SMK m.160/8). Farklı usulle sunulan başvuru işlemden kaldırılır, ücret talep hâlinde iade edilir (Yön. m.35/2). Ayrıntılı adımlar için EPATS rehberine bakabilirsiniz.

SMK m.37/1 ve Yön. m.35/3'e göre coğrafi işaret başvurusunda şu bilgi ve belgeler zorunludur:

• başvuru yapanın kimlik ve iletişim bilgileri ile hangi başvuru hakkı grubuna girdiğini gösteren belgeler,
• tek üretici başvurularında bunu ispatlayan belgeler,
• adın menşe adı mı mahreç işareti mi olduğu, ürün grubu ve tanıma uygunluğu kanıtlayan belgeler,
• ürünün tanımı ile fiziksel, kimyasal, mikrobiyolojik ve duyusal özellikleri,
• coğrafi alanın sınırları, gerekli hâllerde harita,
• mahreç işaretinde alan içinde yapılacak işlemler,
• üretim metodu ve varsa yerel üretim teknikleri, usul ve âdetler,
• ürünün nitelik veya ününün coğrafi alanla bağını ve tarihsel geçmişini kanıtlayan belgeler,
• denetim biçimini ayrıntılı açıklayan ve örnek denetim tutanağını içeren belgeler,
• kullanım biçimi, etiketleme ve ambalajlama usulleri, varsa vekil bilgisi ve başvuru ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi.

Ürün grubu, Yönetmelikteki listeden seçilir (peynirler, bal, yemekler ve çorbalar, halı ve kilimler, diğer el sanatı ürünleri gibi) ve hakkın kapsamını genişletecek şekilde kullanılamaz (Yön. m.35/5).

Başvuru yapan, ürün hakkında yeterliğe sahip, tarafsız bir denetim mercii oluşturmakla yükümlüdür (Başvuru Kılavuzu 2025 s.10). Denetim mercii ve tutanak düzeni tescilden sonra her yıl raporlanacağı için başvuruda gerçekçi kurulmalıdır.

Yurt dışında yerleşik kişiler Kurum nezdinde ancak vekil aracılığıyla işlem yapabilir (SMK m.160/3). Coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı işlerinde Kurum nezdinde temsil yetkisi marka vekiline aittir (SMK m.2/1-g). Vekil seçimi için vekil zorunluluğu yazısına bakın.

İnceleme, eksiklik ve teknik görüş

Kurum başvuruyu SMK m.33-37 ve 39'a uygunluk yönünden inceler (SMK m.38/1). Formda başvuru yapanın kimliği hiç yoksa başvuru yapılmamış sayılır ve bu karar itiraza konu olamaz (SMK m.38/2). Kimlik bilgisi eksik veya hatalıysa giderme süresi 1 aydır (Yön. m.36/2). Diğer eksikliklerde Kurum 3 ay verir; bu süre içinde talep edilirse iki defayı geçmemek üzere üçer aylık ek süre verilir. Eksiklik giderilmez veya belgeler yeterli bulunmazsa başvuru reddedilir (SMK m.38/3; Yön. m.36/3).

Kurum teknik bilgilerin değerlendirilmesi için ilgili kurum ve kuruluşlardan bir ay içinde gönderilmek üzere görüş isteyebilir; bu aşamada görüş ücreti talep edilirse ücreti Kurum öder (SMK m.38/4; Yön. m.36/4). Uygun bulunan başvuru Bültende yayımlanır (SMK m.38/5).

Yayım, 3 aylık itiraz ve tescil

Bültende yayımlanan başvuruya üçüncü kişiler ve m.48 kapsamında önceki tarihli hak sahipleri, yayım tarihinden itibaren 3 ay içinde gerekçeli ve yazılı olarak itiraz edebilir (SMK m.40/2; Yön. m.39/2). Başvurusu reddedilen başvuru yapan ise ret kararının bildiriminden itibaren 2 ay içinde itiraz eder (SMK m.40/1). Her iki itirazda da ücret ve gerekçe süre içinde sunulmazsa itiraz yapılmamış sayılır; kamu kurum ve kuruluşlarının itirazından ücret alınmaz (SMK m.40/3; Yön. m.39/3).

İtirazları Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Dairesi bünyesindeki Kurul inceler (SMK m.40/4). Başvuru yapan itiraza karşı görüşünü tebliğden itibaren 1 ay içinde sunar (Yön. m.39/4). Kurum tarafları uzlaşmaya davet edebilir; arabulucuya gidileceği birlikte bildirilirse inceleme 3 ay ertelenir (Yön. m.40). İtiraz sonucu başvuru değişirse son hâli yayımlanır ve bu yayıma yeniden itiraz edilemez (SMK m.40/6). Kurul kararına karşı yargı yolu için dava süreleri rehberine bakın.

Yayımdan itibaren 3 ay içinde itiraz yoksa ya da itirazlar nihai olarak reddedilmişse, başvuru yapan bildirim tarihinden itibaren 2 ay içinde tescil ücretini öder ve ödeme bilgisini sunar. Bu şart yerine gelirse coğrafi işaret tescil edilir, sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır (SMK m.41/1; Yön. m.41/1).

Süreler tablosu

2026 ücretleri

Koruma süresi, devir ve lisans yasağı

Coğrafi işaret tescili belirli bir süre için yapılmaz; markadaki gibi yenileme de yoktur (Başvuru Kılavuzu 2025 s.18). Kanunda koruma süresi öngörülmemiştir. Koruma ancak Kanunda sayılan yollarla sona erer: mahkemenin hükümsüzlük kararı (SMK m.50), denetim veya başvuru hakkı şartları sağlanamadığında yeni tescil ettiren talebi çıkmaması (SMK m.43/1, 49/4) ve tescil ettirenin vazgeçmesinden sonra 3 ay içinde talep gelmemesi (SMK m.52).

Coğrafi işaret hakkı lisans, devir, intikal, haciz ve benzeri hukuki işlemlere konu olamaz, teminat olarak gösterilemez (SMK m.148/1). Bu yüzden coğrafi işaret "satın alınamaz" veya "kiralanamaz"; tescil belgesindeki şartlara uyan her üretici ve pazarlamacı adı kullanabilir (SMK m.46/1). Markadaki devir ve lisans kuralları için marka devri, lisans ve rehin rehberine bakın.

Tescilli bir coğrafi işaretten oluşan veya onu içeren işaret marka olarak tescil edilemez (SMK m.5/1-i). Coğrafi işaretin tescilinden sonra m.44'te sayılan biçimlerde kullanılmak üzere yapılan marka başvurusu reddedilir, tescil edilmişse dava yoluyla hükümsüz kılınabilir (SMK m.48/1). Koruma öncesinde iyiniyetle tescil edilmiş markalar ise korunur (SMK m.48/2).

Sık Sorulan Sorular

Bir şirket kendi ürünü için coğrafi işaret alabilir mi?

Ancak ürünün tek üreticisi olduğunu ispat ederse (SMK m.36/1-ç). Aksi hâlde başvuru üretici grubu, ilgili kamu kurumu, meslek kuruluşu, dernek, vakıf veya kooperatif tarafından yapılır. Şirketinize özel bir ayırt edici işaret istiyorsanız yol marka tescilidir; marka tescili rehberine bakın.

Coğrafi işaret ne kadar sürede tescil edilir?

Kanun inceleme için toplam bir süre öngörmez. Kesin olan süreler eksiklik giderme, 3 aylık itiraz ve 2 aylık tescil ücreti süreleridir. Teknik görüş ve itiraz olup olmamasına göre süreç uzayabilir.

Tescilli coğrafi işaretleri nereden görebilirim?

Tescilli ve başvuru aşamasındaki coğrafi işaretler ve geleneksel ürün adları TÜRKPATENT'in coğrafi işaret veri tabanı üzerinden sorgulanır (Başvuru Kılavuzu 2025 s.19). Bu yazıda güncel liste veya sayı verilmez; canlı veriye bakın.

Tescilden sonra başvuru yapanın yükümlülükleri nelerdir?

Tescil ettiren, denetim merciinin denetim yapmasını sağlar, faaliyet gösterenlerin listesini tutar ve denetim raporunu tescilin Bültende yayımından itibaren yılda bir Kuruma sunar (SMK m.49/3; Yön. m.45). Kullanıcıların amblem kullanması zorunludur (SMK m.46/2). Ayrıntılar amblem ve denetim rehberinde.

Coğrafi işaret ile marka arasındaki fark nedir?

Marka bir işletmenin mal ve hizmetlerini ayırt eder, sahibine münhasır hak verir, devredilebilir ve 10 yılda bir yenilenir. Coğrafi işaret ise ürünün kaynağını ve niteliğini gösterir, kolektif bir haktır, inhisari hak sağlamaz ve devredilemez (SMK m.44/7, 148/1). Genel karşılaştırma için marka ve patent farkı yazısına de bakabilirsiniz.

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Geleneksel ürün adı nedir? · Coğrafi işaret amblemi ve denetim · Fikri ve sınai haklar mahkemesi ve dava süreleri · Ortak marka ve garanti markası · Fikri mülkiyet rehberi