Geleneksel ürün adı (GÜA), menşe adı veya mahreç işareti kapsamına girmeyen, ilgili piyasada bir ürünü tarif etmek için en az 30 yıl boyunca geleneksel olarak kullanıldığı kanıtlanan ve geleneksel bir yöntem, bileşim ya da hammaddeden kaynaklanan addır (SMK m.34/3). Coğrafi işaretten farkı, ürünün belirli bir coğrafi alanla bağının aranmamasıdır; korunan şey ürünün geleneksel tarifi ve bileşimidir. Başvuru, coğrafi işaretle aynı kişilerce EPATS üzerinden yapılır.
Bu yazıda GÜA'nın şartlarını, coğrafi işaretle farklarını, kimlerin başvurup kimlerin kullanabileceğini, başvuruya eklenecek belgeleri ve tescilin sağladığı korumanın sınırlarını anlatıyoruz. Coğrafi işaretin genel başvuru süreci için coğrafi işaret rehberine bakın.
Geleneksel ürün adının şartları
SMK m.34/3'e göre bir adın GÜA olabilmesi için üç unsur birlikte aranır:
- ad, menşe adı veya mahreç işareti kapsamına girmemelidir,
- ilgili piyasada ürünü tarif etmek için en az otuz yıl süreyle geleneksel olarak kullanıldığı kanıtlanmalıdır,
- şu iki şarttan en az birini sağlamalıdır: (a) geleneksel üretim veya işleme yöntemi ya da geleneksel bileşimden kaynaklanması, (b) geleneksel hammadde veya malzemeden üretilmesi.
Başvuru Kılavuzu 2025 s.5 GÜA'ya örnek olarak Ezo Gelin Çorbası, Döner, Şevketi Bostan ve Denizli Tandır Kebabı adlarını verir. Otuz yıllık kullanım gazete, makale, araştırma yazısı gibi belgelerle kanıtlanır (Başvuru Kılavuzu 2025 s.16).
Şu adlar GÜA olarak tescil edilmez (SMK m.35/2): GÜA şartlarını taşımayan adlar, ürünün genel özelliğini ifade eden adlar, ürünün niteliği konusunda halkı yanıltabilecek adlar, kamu düzeni veya genel ahlaka aykırı adlar ve yabancı başvurularda kendi ülkesinde korunmayan, koruması sona eren veya kullanılmayan adlar.
Geleneksel ürün adı ile coğrafi işaret arasındaki farklar
| Konu | Coğrafi işaret | Geleneksel ürün adı | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Coğrafi alanla bağ | Şart | Aranmaz | SMK m.34 |
| Süre şartı | Yok | En az 30 yıl geleneksel kullanım | SMK m.34/3 |
| Başvuruda coğrafi sınır ve harita | Zorunlu | İstenmez | SMK m.37; Yön. m.35 |
| Amblem | Adla birlikte kullanımı zorunlu | Amblemsiz kullanım Kanuna tabi değil | SMK m.46/2, 46/4 |
| Amblem rengi | Menşe kırmızı, mahreç yeşil | Turkuaz | Amblem Yön. m.7/2 |
| Koruma odağı | Ad ve amblemin her türlü yanıltıcı kullanımı | Esas olarak amblemli kullanım ve yanıltıcı beyanlar | SMK m.44/2, 45/2 |
| Öz ada dönüşme kuralları | Var | Düzenlenmemiş | SMK m.44/4-6 |
| Kanundaki sınai mülkiyet hakkı tanımı | İçinde | Sayılmamış | SMK m.2/1-ı |
Son satır önemlidir: SMK m.2'deki "sınai mülkiyet hakkı" tanımı markayı, coğrafi işareti, tasarımı, patenti ve faydalı modeli sayar, GÜA bu listede yoktur. Bu nedenle Kanun ortak hükümlerin hangilerinin GÜA'ya uygulanacağını ayrıca belirtir: m.146, 147, 149, 150, 152, 153, 154, 156, 159 ve 161 GÜA için de geçerlidir (SMK m.164). Zamanaşımı hükmü de GÜA'yı ayrıca anar (SMK m.157).
Amblemsiz kullanım ne demek?
GÜA'nın en çok yanlış anlaşılan yönü budur. Tescilli bir GÜA'nın amblemsiz kullanımı Kanun hükümlerine tabi değildir (SMK m.46/4; Yön. m.44/4; Amblem Yön. m.4/3). Amblem Kullanım Kılavuzu bunu şöyle açıklar: tescilli bir GÜA, ürün üzerinde GÜA amblemi ile kullanılmadığında ilgili tescil kapsamına uymak zorunda değildir (Amblem Kullanım Kılavuzu s.1).
Pratikte bunun anlamı şudur: Tescilli bir yemek adını menünüzde amblemsiz kullanmanız tek başına SMK ihlali değildir. Ancak turkuaz GÜA amblemini kullanırsanız ya da ambalajda, reklamda veya belgelerde ürünün tescildeki özellikleri taşıdığını ileri sürerseniz, tescil belgesindeki tarife ve yönteme uymak zorundasınız. Aykırılık SMK m.45/2 ve m.54 kapsamında tecavüz oluşturabilir.
GÜA tescili, başta coğrafi işaretler ve markalar olmak üzere diğer sınai mülkiyet hakları kapsamında daha önce kazanılmış haklara halel getirmez (SMK m.45/5).
Kimler başvurabilir, kimler kullanabilir?
Başvuru hakkı coğrafi işaretle aynıdır (SMK m.36/1): üretici grupları; ürünle ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları; ürünle ilgili kamu yararına çalışan veya üyelerinin ekonomik çıkarlarını korumaya yetkili dernek, vakıf ve kooperatifler; ürünün tek üreticisi varsa bunu ispat eden üretici.
Tescilli GÜA'yı sicilde belirtilen şartlara uygun ürünleri üreten veya pazarlayan herkes kullanabilir (SMK m.46/1). Üreticiler ve üretici olmayıp tedarik zincirinde ürünün özelliklerini etkileyen pazarlamacılar, tescilin Bültende yayımından itibaren 6 ay içinde, sonradan faaliyete başlayanlar ise başlama tarihinden itibaren 6 ay içinde tescil ettirene bildirimde bulunur. Yalnızca satış yapanların bildirim zorunluluğu yoktur (Yön. m.44/1).
GÜA hakkı da coğrafi işaret gibi lisans, devir, intikal, haciz ve benzeri işlemlere konu olamaz, teminat gösterilemez (SMK m.148/1). Tescil, tescil ettirene inhisari hak sağlamaz (SMK m.45/4).
Başvuru nasıl yapılır, hangi belgeler gerekir?
GÜA başvurusu, coğrafi işaret gibi EPATS üzerinden e-Devlet kimlik doğrulamasıyla yapılır; tüzel kişiler adına işlem için önce Kurumdan yetki istenir, fiziki başvuru alınmaz (Başvuru Kılavuzu 2025 s.16; Yön. m.35/2). SMK m.37/2 ve Yön. m.35/4'e göre başvuruda şunlar bulunur:
- başvuru yapanın kimlik ve iletişim bilgileri ile başvuru hakkını gösteren belgeler,
- tescili istenen ad, ürün grubu ve GÜA tanımına uygunluğu kanıtlayan belgeler (geleneksel yöntem veya bileşim mi, geleneksel hammadde mi),
- ürünün tanımı ile fiziksel, kimyasal, mikrobiyolojik ve duyusal özellikleri,
- hammadde ve bileşenlerin özellikleriyle birlikte ürün karakteristiğini gösteren hazırlama tekniklerini açıklayan üretim metodu,
- denetim biçimini ayrıntılı açıklayan ve örnek denetim tutanağını içeren belgeler,
- kullanım biçimi, etiketleme ve ambalajlama usulleri,
- en az otuz yıllık kullanımı gösteren belgeler,
- varsa vekil bilgileri ve başvuru ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi.
Coğrafi işaretten farklı olarak coğrafi sınır, alanla bağ ve tarihsel geçmişe ilişkin bölümler istenmez. Buna karşılık üretim metodu, ürünün karakteristiğini ortaya koyacak ayrıntıda yazılmalıdır. Başvuru yapan, tarafsız bir denetim mercii oluşturmakla yükümlüdür (Başvuru Kılavuzu 2025 s.16).
İnceleme, yayım, itiraz ve tescil adımları coğrafi işaretle aynıdır: eksiklik için 3 ay ve iki defa 3 aylık ek süre (Yön. m.36/3), Bülten yayımından itibaren 3 ay itiraz (SMK m.40/2), ret kararına 2 ay itiraz (SMK m.40/1), itirazsız geçen başvuruda bildirimden itibaren 2 ay içinde tescil ücreti (SMK m.41/1). Ayrıntılı açıklama coğrafi işaret rehberindedir.
2026 ücretleri
| Kod | İşlem | Tebliğ tutarı (TL) | Site toplamı (TL) |
|---|---|---|---|
| 03.02.01 | Geleneksel ürün adı başvuru ücreti | 23,08 | 550,00 |
| 03.02.02 | Tescil belgesi düzenleme ve sicil kayıt ücreti | 248,08 | 820,00 |
| 03.02.05 | Tescile konu özelliklerde değişiklik talebi | 233,33 | 280,00 |
| 05.01.04 | GÜA karara itiraz ücreti | 841,67 | 1.010,00 |
| 05.01.05 | GÜA yayıma itiraz ücreti | 841,67 | 1.010,00 |
Tescilin sağladığı koruma ve sınırları
Tescil ettiren ve kullanım hakkı olanlar, üçüncü kişilerin şu fiillerinin önlenmesini isteyebilir (SMK m.45/2):
- tescildeki özellikleri taşımadığı hâlde GÜA ambleminin ürünün ününden yarar sağlayacak şekilde veya andıran ürünlerde ticari amaçla kullanılması,
- amblemin tüketiciyi yanıltıcı şekilde kullanılması,
- özellikleri ve amblemi taşımadığı hâlde ambalajda, reklamda veya belgelerde ürünün tescildeki özellikleri taşıdığına dair yanıltıcı açıklama yapılması.
Haklar üçüncü kişilere karşı tescilin Bültende yayımıyla hüküm doğurur; başvurunun yayımından sonraki fiiller için tazminat davası açılabilir ama mahkeme tescil yayımlanmadan karar veremez (SMK m.45/3). Kullanıcılar tecavüzü önce tescil ettirene noter aracılığıyla bildirir; tescil ettiren kabul etmez veya 3 ay içinde dava açmazsa kullanıcılar dava açabilir (SMK m.54/2).
İki önemli sınır vardır: GÜA bakımından manevi tazminat istenemez (SMK m.149/4) ve yoksun kalınan kazancın üç yöntemle hesabını düzenleyen m.151 GÜA'ya uygulanmaz (SMK m.151/6). Ayrıntılar için tazminat hesabı rehberine bakın.
Avrupa Birliği'nde geleneksel ürün adı
Başvuru Kılavuzu 2025 s.19'a göre AB'deki GÜA başvurusu, AB topraklarında mevcut geleneksel ürün adları için yapıldığından başvuru ülkesinde tescil şartı aranmaz. Başvuruya üretici grubu olunduğunu gösteren belge ve "Specification" eklenir. AB tarafındaki güncel usul için Kurumun TÜRKPATENT AB coğrafi işaret sayfası ve AB başvurusu bölümümüz incelenmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Restoranımda tescilli bir yemek adını kullanabilir miyim?
Amblemsiz kullanım Kanuna tabi değildir (SMK m.46/4). GÜA amblemini kullanmak veya tescildeki özellikleri taşıdığınızı ilan etmek istiyorsanız tescil belgesindeki üretim metoduna uymalı ve üretici iseniz tescil ettirene bildirimde bulunmalısınız (Yön. m.44/1).
Otuz yıllık kullanımı nasıl kanıtlarım?
Kılavuz gazete, makale ve araştırma yazısı gibi belgeleri örnek verir (Başvuru Kılavuzu 2025 s.16). Belgelerde adın aynı biçimde geçmesi ve ürünü tarif etmek için kullanılmış olması önemlidir.
GÜA tescili süreli midir?
Hayır. Coğrafi işaret ve GÜA tescilleri belirli bir süre için yapılmaz ve yenilenmez (Başvuru Kılavuzu 2025 s.18). Hükümsüzlük, tescil ettiren değişikliği yapılamaması veya vazgeçme ile sona erebilir (SMK m.43, 50, 52).
GÜA adını marka olarak tescil ettirebilir miyim?
SMK m.5/1-i yalnızca tescilli coğrafi işaretlerden oluşan veya bunları içeren işaretleri açıkça marka tescilinden dışlar. GÜA için genel ret nedenleri, özellikle ayırt edicilik ve tanımlayıcılık değerlendirilir; bunun için marka ret nedenleri yazısına bakın. Benzerlik ve uygunluk sonucu ancak canlı araştırma ve uzman değerlendirmesiyle anlaşılır.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Coğrafi işaret nedir, nasıl alınır? · Amblem ve denetim · Tecavüzde tazminat hesabı · EPATS rehberi