Tescilli bir coğrafi işaret ürün üzerinde kullanılıyorsa yanında TÜRKPATENT'in amblemini kullanmak zorunludur (SMK m.46/2). Amblem en az 15 mm çapında olmalı, menşe adında kırmızı, mahreç işaretinde yeşil, geleneksel ürün adında turkuaz olmalı ve üzerinde değişiklik yapılmamalıdır (Amblem Yön. m.4, 7). Kullanımın tescile uygunluğunu, başvuruda gösterilen ve Kurumca onaylanan denetim mercii denetler; tescil ettiren de denetim raporunu tescilin Bültende yayımından itibaren yılda bir EPATS üzerinden Kuruma sunar (SMK m.49; Yön. m.45).
Bu yazı tescil sonrası dönemi anlatır: amblemin nerede ve nasıl kullanılacağı, kimlerin bildirim yapacağı, denetim tutanağı ve raporun içeriği, raporda sık görülen eksiklikler, raporun aksaması hâlinde neler olacağı ve tescilli coğrafi işaretin Avrupa Birliği'nde korunması. Tescil süreci için coğrafi işaret rehberine bakın.
Amblem nedir, neden zorunlu?
Kanun amblemi, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adlarının tescilli olduğunu gösteren, Kurumca oluşturulan ve tescilli adla birlikte kullanılan işaret olarak tanımlar; coğrafi işaretler bakımından kullanımı zorunludur (SMK m.2/1-a). Amblem Kullanım Kılavuzu amacını tüketiciyi bilgilendirmek ve denetimi kolaylaştırmak olarak açıklar (Amblem Kullanım Kılavuzu s.1).
Zorunluluk Kanunun yayımından bir yıl sonra yürürlüğe girmiştir (SMK m.192/1-b); Amblem Yönetmeliği de 10.01.2018'de yürürlüğe girmiştir (Amblem Yön. m.8). Kılavuza göre bu tarihten önce piyasaya sürülmüş ürünler için istisna yoktur (Amblem Kullanım Kılavuzu s.1).
Geleneksel ürün adında durum farklıdır: GÜA'nın amblemsiz kullanımı Kanun hükümlerine tabi değildir (SMK m.46/4; Amblem Yön. m.4/3). Ülkemizin taraf olduğu ikili veya çok taraflı anlaşmalarla korunan yabancı coğrafi işaretler için de amblem zorunlu değildir (Amblem Yön. m.4/2); bu istisna Kanunda değil Yönetmelikte yer alır.
Amblem kullanım kuralları
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kimler kullanır | Tescil belgesindeki şartlara uygun ürünleri üreten veya pazarlayanlar | Amblem Yön. m.4/1; SMK m.46/1 |
| Nerede | Adla birlikte ürün veya ambalaj üzerinde | SMK m.46/2; Amblem Yön. m.4/4 |
| Ürüne konulamıyorsa | İşletmede kolayca görülebilecek şekilde | SMK m.46/3; Amblem Yön. m.4/4 |
| Boyut | Çapı 15 mm'den küçük olamaz | Amblem Yön. m.4/6 |
| Değişiklik | Şekil, renk ve yazılar değiştirilemez | Amblem Yön. m.4/5 |
| Temin | Kurumun resmî internet sitesinden | Amblem Yön. m.5 |
| Dil | Türkiye'de satılan üründe Türkçe; dış ticarette sitedeki yabancı dil karşılığı kullanılabilir | Amblem Yön. m.6 |
| Şekil | Üçgenlerin çevrelediği daire içinde köşeli parantez arasında Türkiye haritası | Amblem Yön. m.7/1 |
| Renk | Menşe adı kırmızı, mahreç işareti yeşil, GÜA turkuaz | Amblem Yön. m.7/2 |
| Renkli zemin | Sınırlandırıcı dış daire, arası beyaz | Amblem Yön. m.7/3 |
| Siyah-beyaz | Ambalajın diğer tüm unsurları siyah, beyaz veya siyah-beyaz ise | Amblem Yön. m.7/4 |
Amblem görselleri Kurumun TÜRKPATENT amblem sayfası üzerinden sağlanır. Kılavuz, menşe adı olarak tescilli bir peynir ambalajında kırmızı "Menşe Adı" amblemi, mahreç işareti olarak tescilli bir üründe yeşil "Mahreç İşareti" amblemi kullanılacağını örnekler (Amblem Kullanım Kılavuzu s.2).
Kılavuzdaki uygulama örnekleri
- Kasalarla taşınan bir meyvede amblem kasaların üzerinde görünür şekilde uygulanabilir.
- Gıda olmayan bir el sanatı ürününde amblem doğrudan ürüne yapıştırılabilir; maliyet, kalite veya boyut sorunu varsa ambalaja veya çoklu pakete uygulanabilir.
- Restoranda sunulan bir yemekte menü, tabela, vitrin veya duvar kullanılabilir.
- Yapıştırmanın ürüne zarar vereceği dokumalarda vitrin, tezgâh veya kasanın müşteriye bakan yüzü, açıklayıcı bilgiyle birlikte kullanılabilir.
(Amblem Kullanım Kılavuzu s.2; kılavuz bu örnekleri Finike Portakalı, Devrek Bastonu, Konya Etli Ekmek ve Buldan Bezi üzerinden anlatır.)
Kullanıcıların bildirim yükümlülüğü
Üreticiler ve üretici olmayıp tedarik zincirinde ürünün tescile konu özelliklerini etkileyen pazarlamacılar, tescil ettirene faaliyet bildiriminde bulunur. Süre, tescilin Bültende yayımından itibaren 6 ay, tescilden sonra faaliyete başlayanlar için başlama tarihinden itibaren 6 aydır. Yalnızca satış yapanların bildirim zorunluluğu yoktur (Yön. m.44/1). Tescil ettiren bu bildirimleri denetime esas listeye ekler, listeyi güncel tutar ve istenirse Kuruma ve ilgili kurumlara gönderir (Yön. m.44/1, 45/4). Liste EPATS'ta "Faaliyet Gösteren Listesi Bildirimi" işlemiyle gönderilir (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.2).
Denetim nasıl işler?
Denetim; tescilli adı taşıyan ürünlerin üretim, piyasaya arz ve dağıtım aşamalarında ve ürün piyasadayken tescile uygunluğunun kontrolüne ilişkin her türlü faaliyeti kapsar (SMK m.49/1). Kılavuz, adın ürünle birlikte kullanılmadığı durumda ürünün bu kapsamda denetime tabi olmadığını örnekle açıklar: Malatya'da yetişen bir kayısı "Malatya Kayısısı" adıyla satılmıyorsa SMK denetimine tabi olması gerekmez (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.1).
- Denetim mercii: Başvuruda belirtilen ve Kurumca yeterliliği onaylanan mercidir. Objektif olmalı, yeterli personel, kaynak ve donanıma sahip olmalıdır. Mercii değişikliği Kurumun onayına bağlıdır (SMK m.49/2; Yön. m.45/2).
- Plan ve tutanak: Mercii, tescildeki denetim sıklığına göre plan yapar ve her denetlenen için ayrı tutanak hazırlar (Yön. m.45/5). Tutanaklar iki nüsha imzalanır (Yön. m.45/6) ve tescil ettirene bildirilir (Yön. m.45/7).
- Amblem denetimi: Mercii ürünün tescile uygunluğunu denetlerken amblem kullanımını da denetler (Yön. m.45/3).
- Rapor: Tescil ettiren tutanakları raporlar ve raporu yılda bir Kuruma sunar; süre tescilin Bültende yayım tarihinde başlar. Şikâyet varsa Kurum raporu süresinden önce isteyebilir (SMK m.49/3; Yön. m.45/8-9).
- Masraf: Tescil ettiren denetim masraflarını denetlenenlerden talep edebilir (SMK m.49/5; Yön. m.45/12).
Tutanakta özellikle denetlenenin kimlik ve adresleri, mercii üyeleri ile yer sorumlusunun kimlik ve imzaları, denetim tarihi, ürün miktarı ve parti numarası, denetlenen özellikler ve uygunluk sonucu, uygunsuzlukta alınacak tedbirler ve amblem kullanımının uygunluğu yer alır (Yön. m.45/5). Rapor da denetlenenleri, her biri için tarih, miktar, tedbir ve başvurulan yasal yolları ve amblem uygunluğunu içerir (Yön. m.45/8).
Denetim raporu: süre, gönderim ve sık hatalar
Rapor EPATS'ta "Başvuru Sonrası İşlemler" altındaki "Denetim Raporu Bildirimi" ile gönderilir ve o yıla ait tüm tutanaklar eklenir (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.2). 10.01.2017'den sonra tescil edilenlerde ilk rapor, tescilin Bültende yayımından itibaren bir yıl içinde verilir; kılavuzun örneğine göre 15.03.2017 tarihli Bültende yayımlanan bir tescil için en geç 15.03.2018 (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.3). Önceki mevzuatta bu süre 10 yıldı, SMK 1 yıla indirmiştir (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.1).
Kılavuzun saydığı sık eksiklikler (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.4-5):
- Denetim sayısının üretici sayısına göre yetersiz olması (yüzlerce üreticisi olan bir ürün için 4-5 denetim yeterli görülmez; 10-15 üreticili ürünlerde tamamının denetlenmesi beklenir).
- Yalnızca üretim aşamasının denetlenmesi, satış, pazarlama ve dağıtımın atlanması.
- Mahreç işaretlerinde denetimin yöreyle sınırlı kalması; yıllara yayılmış ülke geneli bir plan beklenir.
- Rapor ekinde tutanak olmaması veya tutanak gönderilip rapor gönderilmemesi.
- Tutanakların tescildeki tüm kriterleri kapsamaması.
- Sadece "uygun" yazılıp ölçülen değerlerin yazılmaması.
- Uygunsuzluklara karşı alınan tedbirlerin yazılmaması.
- Merciide yer almayan kişilerin imzası veya eksik imza.
Rapor eksikse veya hiç verilmezse ne olur?
Kurum raporda eksiklik görürse tescil ettirene bildirir ve 6 ay içinde giderilmesini ister. Eksiklik giderilmezse veya denetimin usulüne uygun yapılmadığı tespit edilirse SMK m.43 uygulanır (SMK m.49/4; Yön. m.45/10). Bu usulde durum Bültende yayımlanır ve yayımdan itibaren 3 ay içinde başvuru hakkı şartlarını taşıyanlar tescil ettiren olmak için talepte bulunabilir. Talep olmaz veya uygun bulunmazsa coğrafi işaret veya GÜA hakkı sona erer (SMK m.43/1; Yön. m.43/2-5).
Ayrıca denetimin m.49'a uygun yapılmaması, menfaati olanların mahkemeden hükümsüzlük istemesi için de bir sebeptir (SMK m.50/2-c). Bu dava sicildeki tescil ettirene karşı açılır, Kurum taraf gösterilmez (SMK m.50/3).
Uygunsuzluk tespit edilince izlenecek yol
Denetim mercii haksız kullanımı tespit ederse amblemin ve adın üründen kaldırılması için uyarı yapabilir; uyarıya rağmen kullanım sürerse tescil ettiren hukuk mahkemesinden SMK m.149'daki talepleri (tespit, önleme, durdurma, maddi zararın tazmini, elkoyma, gerekirse imha) isteyebilir (Başvuru Kılavuzu 2025 s.7). Tescil ettiren harekete geçmezse kullanım hakkı olanlar tecavüzü ona noter aracılığıyla bildirir; tescil ettiren kabul etmez veya 3 ay içinde dava açmazsa bildirimi ekleyerek kendileri dava açabilir. Ciddi zarar tehlikesinde süreyi beklemeden ihtiyati tedbir istenebilir (SMK m.53/2). Dava sürecinin ayrıntıları için dava süreleri rehberine bakın.
Tarım ve gıda ürünlerinde Tarım ve Orman Bakanlığı da 5996 sayılı Kanun kapsamında denetim yapar; 28.11.2018 protokolüyle Ticaret Bakanlığı ve İl Ticaret Müdürlükleri piyasa denetiminden sorumludur (Başvuru Kılavuzu 2025 s.17). Bu resmî denetimler merciin denetimini ortadan kaldırmaz (SMK m.49/7; Esaslar s.4).
İklim, teknoloji veya yeni üretim yöntemleri nedeniyle tescil belgesine uymayan yeni bir durum doğarsa bu durum raporda belirtilir ve SMK m.42 kapsamında değişiklik talebi yapılır (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.4). Değişiklik yayımdan itibaren 3 ay itiraza açıktır ve kesinleşen değişiklik en geç 1 yıl içinde uygulanır (SMK m.42/2). 2026 Tebliğine göre coğrafi işarette değişiklik talebi ücreti (03.01.05) 233,33 TL'dir; KDV ve harç hariçtir, TÜRKPATENT sitesindeki toplam 280,00 TL'dir ve ödeme öncesinde EPATS tahakkuku kontrol edilmelidir.
Avrupa Birliği'nde coğrafi işaret başvurusu
Başvuru Kılavuzu 2025 s.18-19'a göre AB'de menşe adı, mahreç işareti ve geleneksel ürün adı koruması 11.04.2024 tarihli 2024/1143 sayılı Tüzükle sağlanır. Coğrafi işaret için önce Türkiye'de TÜRKPATENT tescili gerekir. Başvuru, tescil ettiren tarafından doğrudan veya Kurum aracılığıyla Avrupa Komisyonuna gönderilir.
- Başvuran, yasal oluşum ve bileşimine bakılmaksızın ürünü üreten üreticilerden oluşan bir gruptur.
- Başvuru AB resmî dillerinden birinde yapılır.
- Komisyon başvuru için ücret talep etmez.
- Coğrafi işarette üretici grubu belgesi, "Single Document", "Specification" ve tescil belgesi ile çevirisi sunulur.
- AB sicili eAmbrosia üzerinden izlenir.
Sık Sorulan Sorular
Amblemi kendi tasarımıma göre değiştirebilir miyim?
Hayır. Tescilli adın türüne göre uygun amblem kullanılır ve amblem üzerinde değişiklik yapılamaz (Amblem Yön. m.4/5). Yalnızca renkli zeminde dış daire eklenebilir ve ambalajın tamamı siyah-beyazsa siyah-beyaz kullanım mümkündür (Amblem Yön. m.7/3-4).
Sadece market rafında satış yapıyorum, bildirim yapmam gerekir mi?
Yönetmeliğe göre yalnızca satış faaliyetinde bulunanların tescil ettirene bildirim zorunluluğu yoktur (Yön. m.44/1). Ürünü yeniden paketliyor veya özelliklerini etkileyen bir işlem yapıyorsanız bildirim yükümlülüğü doğabilir.
Denetim raporu kaç yılda bir verilir?
Yılda bir. Süre tescilin Bültende yayım tarihinden başlar; şikâyet olursa Kurum daha erken isteyebilir (SMK m.49/3; Yön. m.45/9).
Denetim mercii değiştirilebilir mi?
Evet, ancak Kurumun onayıyla (SMK m.49/2). Kılavuz, mercii olarak üniversite, araştırma kuruluşu veya TS EN ISO/IEC 17065'e uygun kuruluşlardan yardım alınabileceğini ve m.42 değişiklik talebiyle bu kuruluşlardan birinin mercii olarak belirlenmesinin istenebileceğini belirtir (Denetim Raporu Hazırlama Kılavuzu s.2).
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Coğrafi işaret nedir, nasıl alınır? · Geleneksel ürün adı nedir? · Dava süreleri ve mahkemeler · EPATS rehberi