Net cevap: evet, denetler. Bu soru zaman zaman tartışmalı gibi sunulur; oysa 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda ve ilgili yönetmeliklerde interneti kapsam içine alan üç ayrı ve birbirini destekleyen dayanak vardır. Üstelik internet, ceza tarifesinde ayrı bir bent olarak sayılmış ve yalnızca internete özgü bir erişim engelleme usulü kurulmuştur. Bu yazı bu üç dayanağı, Kurulun yapısını, şikâyet usulünü ve RTÜK ile ilişkinin mevzuatta nerede durduğunu ele alır.

Üç dayanak

  • 6502 m.61/1 — reklam tanımı “herhangi bir mecrada” der; mecra sınırlaması yoktur. Yönetmelik m.4/1-ı ise mecra tanımında interneti ismen sayar.
  • 6502 m.77/12-e — idari para cezası tarifesinde internet, uydu televizyonu ile birlikte ayrı bir bent olarak düzenlenmiştir.
  • 6502 m.77/12'nin son cümleleri — yalnızca internet ortamı için geçerli, 24 saatlik bildirim süresi ve erişim engelleme mekanizması içeren özel bir usul kurulmuştur.

Bu üçü birlikte okunduğunda tartışma kalmaz: kanun koyucu interneti kapsam dışında bırakmamış, aksine ona özel bir yaptırım rejimi kurmuştur.

Dayanak 1: “herhangi bir mecrada”

6502 m.61/1: “Ticari reklam, ticaret, iş, zanaat veya bir meslekle bağlantılı olarak; bir mal veya hizmetin satışını ya da kiralanmasını sağlamak, hedef kitleyi oluşturanları bilgilendirmek veya ikna etmek amacıyla reklam verenler tarafından herhangi bir mecrada yazılı, görsel, işitsel ve benzeri yollarla gerçekleştirilen pazarlama iletişimi niteliğindeki duyurulardır.”

Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği m.4/1-ı mecrayı tanımlarken tereddüde yer bırakmaz: “Mecra: … televizyon, her türlü yazılı basın, internet, telefon, radyo, sinema gibi iletişim kanalları ile açık hava, basılı materyal gibi iletişim araçlarını,”. Aynı maddenin (i) bendi ise mecra kuruluşunu “reklamın yayınlandığı ve hedef kitleye ulaştırıldığı her türlü mecranın sahibi olan veya bunları işleten ya da kiraya veren gerçek veya tüzel kişi” olarak tanımlar. Bir internet haber sitesi, bu iki tanımın kesişiminde doğrudan yer alır.

Yükümlülüğün muhatabı m.61/7 ile belirlenmiştir: “Reklam verenler, reklam ajansları ve mecra kuruluşları bu madde hükümlerine uymakla yükümlüdür.” Yönetmeliğin amaç maddesi (m.1) de mecra kuruluşlarını ismen sayar.

Dayanak 2: internet için ayrı ceza bendi

6502 m.77/12, cezayı mecraya göre bentlere ayırır. İnternet (e) bendindedir: “e) Uydu üzerinden yayın yapan televizyon kanalı veya internet aracılığı ile gerçekleşmiş ise …” Eğer internet kapsam dışında olsaydı bu bende gerek olmazdı.

Bendin yeri de anlamlıdır. Basılı süreli yayınlar (c) bendinde, (a) ve (b) bentlerindeki cezaların yarısı olarak düzenlenmiştir; internet ise ulusal radyo ile aynı bantta, yani süreli yayın bandından belirgin biçimde yukarıda konumlandırılmıştır. Aynı örtülü reklam, basılı gazetede daha düşük, internet sitesinde daha yüksek bir banda tabidir. Bandın ayrıntısı ve savunma stratejisi için örtülü reklam cezası yazısına bakın.

Dayanak 3: internete özgü 24 saat ve erişim engeli

m.77/12'nin 23/5/2024 tarihli 7511 sayılı Kanunla değiştirilen cümleleri sadece internet için işleyen bir usul kurar: “Aykırılığın internet ortamı üzerinden gerçekleşmesi hâlinde Reklam Kurulu; içeriğin çıkarılması için ilgili internet sayfasındaki iletişim araçları, alan adı, IP adresi ve benzeri kaynaklarla elde edilen bilgiler üzerinden, elektronik olarak iletişim kurulabilecek araçlar ile bildirimde bulunulmasına, bu bildirime rağmen yirmi dört saat içinde içeriğin çıkarılmaması hâlinde erişimin engellenmesine karar verebilir.”

  • Muhataba bildirimde bulunulamaması hâli ile sınırlı olmak üzere doğrudan erişim engeli kararı verilebilir.
  • Karar uygulanmak üzere Erişim Sağlayıcıları Birliğine gönderilir.
  • Engel “esas olarak aykırılığın gerçekleştiği içerikle sınırlı” verilir.
  • Teknik olarak içeriğe erişim engellenemiyorsa veya bu yolla aykırılık önlenemiyorsa internet sitesinin tümüne yönelik engel kararı verilebilir.

Bu mekanizma mahkeme kararına bağlı değildir; idari yoldan işler. Uygulamada en kritik nokta, künyede yer alan e-posta adresinin fiilen izleniyor olmasıdır — çünkü 24 saatlik süre bildirimle başlar.

Kurula şikâyet nasıl yapılır

Usul, Reklam Kurulu Yönetmeliğinde düzenlenmiştir. m.8/1: “Kurula başvurular yazılı olarak veya elektronik ortamda yapılır. Başvuru sahibi gerçek kişinin adı, soyadı ile T.C. kimlik numarası ve adresini, tüzel kişinin ise unvanı ve adresini içermeyen başvurular Kurulca değerlendirmeye alınmaz.” Yani anonim ihbar üzerine dosya açılmaz.

m.8/2, ticari reklam şikâyetlerinde “şikayet edilen reklamın yayınlandığı mecra, tarih, şikayetin konusu gibi belirleyici hususlara” yer verileceğini söyler. m.8/3'e 28/7/2022 tarihli değişiklikle eklenen cümle ise doğrudan interneti hedefler: “İnternet ortamında gerçekleştirilen reklamlarda, şikayet edilen internet adresi uzantısı (URL ve benzeri şeklinde) ve tarih bilgisinin yer aldığı reklam örnekleri dilekçesine eklenir.”

Bu cümlenin varlığı tek başına bir kanıttır: Yönetmelik, internet reklamlarına ilişkin şikâyetin nasıl belgeleneceğini ayrıca düzenlemiştir. Aynı liste, hakkınızda şikâyet açıldığında dosyada ne bulunacağını da gösterir; bu yüzden kendi arşivinizi aynı ölçütlere göre tutmakta yarar vardır.

text
REKLAM KURULUNA ŞİKÂYET — YÖNETMELİK m.8'İN ARADIKLARI
(Reklam Kurulu Yönetmeliği m.8/1, m.8/2, m.8/3)

ZORUNLU — yoksa başvuru DEĞERLENDİRMEYE ALINMAZ (m.8/1):
  [ ] Gerçek kişi : ad, soyad, T.C. kimlik numarası, adres
  [ ] Tüzel kişi  : unvan, adres
  [ ] Başvuru biçimi: yazılı olarak VEYA elektronik ortamda

TİCARİ REKLAM ŞİKÂYETİNDE (m.8/2):
  [ ] Reklamın yayınlandığı MECRA
  [ ] Yayın TARİHİ
  [ ] Şikâyetin KONUSU

REKLAM ÖRNEĞİ (m.8/3):
  [ ] Yazılı/basılı reklamların ASILLARI
  [ ] Eklenecek nitelikte olmayanların GÖRÜNTÜLERİ
  [ ] İNTERNET reklamlarında:
        - şikâyet edilen internet adresi uzantısı (URL ve benzeri)
        - tarih bilgisi
      içeren reklam örnekleri

HAKSIZ TİCARİ UYGULAMA ŞİKÂYETİNDE (m.8/2):
  [ ] Şikâyetle ilgili bilgi ve belgeler

YAYIN KURULUŞU İÇİN NOT:
  Aynı kalemler, hakkınızda açılacak dosyanın içeriğidir.
  Reklam içeriklerinizin URL + tarih damgalı ekran görüntüsünü
  kendi arşivinizde de tutun (6502 m.63/8: inceleme dosya
  üzerinden yapılır).

Kurulun yapısı ve çalışma usulü

6502 m.63/2'ye göre Kurulun başkanlığı, Bakanın görevlendireceği ilgili Genel Müdür tarafından yürütülür ve Kurul başkan dâhil on dokuz üyeden oluşur. Medya açısından dikkat çeken üyelikler şunlardır:

  • “Radyo ve Televizyon Üst Kurulunun görevlendireceği bir üye,” (bent e)
  • “Yükseköğretim Kurulunun, reklamcılık, iletişim veya ticaret hukuku alanında uzman öğretim üyeleri arasından görevlendireceği bir üye,” (bent ğ)
  • “Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğinin, Türkiye Medya ve İletişim Meclisi üyeleri arasından görevlendireceği bir üye,” (bent h)
  • “Reklam verenler derneklerinin veya varsa üst kuruluşlarının seçeceği bir üye,” (bent j) ve “Reklamcılar derneklerinin veya varsa üst kuruluşlarının seçeceği bir üye,” (bent k)
  • Ayrıca Adalet, Sağlık, Kültür ve Turizm, Tarım bakanlıkları; TSE; büyükşehir belediyeleri; TESK; Tüketici Konseyi; Eczacılar, Diş Hekimleri, Tabipler Birlikleri ve Türkiye Barolar Birliği temsilcileri.

Usul hükümleri: üyelerin görev süresi üç yıldır (m.63/3); Kurul ayda en az bir defa toplanır (m.63/4); başkan dâhil en az on bir üyenin hazır bulunmasıyla toplanır ve katılanların salt çoğunluğuyla karar verir (m.63/5). En kritik hüküm m.63/8'dir: “Kurul, incelemesini ilgili belgelerin yer aldığı dosya üzerinden yapar.” Duruşma yoktur; savunma yazılıdır. m.63/10 uyarınca Kurul kararları tüketicilerin bilgilendirilmesi amacıyla Bakanlıkça açıklanır — yani karar kamuya duyurulur.

Verebileceği yaptırımlar

m.63/1, Kurulun yaptırım repertuvarını sayar. 23/5/2024 tarihli 7511 sayılı Kanunun 18 inci maddesiyle listeye erişim engelleme de eklenmiştir:

  • Durdurma
  • Aynı yöntemle düzeltme — ihlalin gerçekleştiği mecrada düzeltme yayımlama
  • İdari para cezası
  • Üç aya kadar tedbiren durdurma — bu yetki Kurul Başkanına devredilebilir
  • İçeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi

Yetki dağılımı 6502 m.78/1'dedir: “77 nci maddenin on ikinci ve on üçüncü fıkralarında öngörülen idari yaptırım kararları Reklam Kurulu, diğer fıkralarında öngörülen idari yaptırım kararları ise Bakanlık tarafından verilir.” Reklam ihlalleri m.77/12'de olduğuna göre karar mercii doğrudan Kuruldur. Kararlara karşı idari yargı yolu açıktır; dava tebliği izleyen günden itibaren otuz gün içinde açılır ve dava açılmış olması kararın yerine getirilmesini durdurmaz (m.78/2).

RTÜK ile yetki paylaşımı mevzuatta düzenlenmemiştir

Bunu dürüstçe söylemek gerekir: incelenen üç belgede — 6502 sayılı Kanun, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği ve Reklam Kurulu Yönetmeliği — 6112 sayılı Kanuna hiçbir atıf yoktur; “6112” ibaresi hiç geçmemektedir. Reklam Kurulu ile RTÜK arasında mecra bazlı bir yetki paylaşımı, öncelik veya “aynı fiile iki ceza verilemez” kuralı bu metinlerde düzenlenmemiştir.

Bulunabilen tek somut köprü, Reklam Kurulu Yönetmeliği m.7/2'dedir: idari para cezaları uygulanırken RTÜK'ün verdiği lisans türü, hangi ceza bandının uygulanacağını belirler. Birebir: “a) Radyo ve Televizyon Üst Kurulunca ulusal yayın lisansı veya yayın izni verilen kuruluşlar aracılığıyla gerçekleştirilmiş yayınlardaki aykırılıkların ülke genelinde yapıldığı kabul edilir.” … “c) Radyo ve Televizyon Üst Kurulunca ulusal yayın lisansına sahip olmaksızın uydu TV, tek il yayın lisansı hariç kablo TV, internet TV ve isteğe bağlı hizmet yayın lisansı veya yayın izni verilen kuruluşlar aracılığıyla gerçekleştirilmiş yayınlardaki aykırılıkların uydu ortamından yapıldığı kabul edilir.”

Aynı fıkranın (ç) bendi basılı yayınlar için ölçüt getirir: “Dağıtıldığı illerin nüfusunun toplamı, ülke nüfusunun en az yüzde yetmişini oluşturan süreli yayınların ülke genelinde dağıtıldığı kabul edilir.”

Pratik sonuç: RTÜK reklam denetiminde karar mercii değildir; ancak yayın kuruluşunuzun RTÜK'ten aldığı lisans türü, Reklam Kurulunun hangi bandı uygulayacağını doğrudan etkiler. Video yayını için internet TV veya isteğe bağlı yayın hizmeti lisansı almış bir haber sitesi, (c) bendi uyarınca “uydu ortamı” sayılır. RTÜK tarafındaki yükümlülükler için RTÜK yayın ilkeleri kontrol listesine bakın.

Rejimlerin çakışması hâlinde uygulanacak genel kural ise 6502 m.77/20'dedir: “Bu Kanuna göre idari yaptırım uygulanması, diğer kanunlar gereği yapılacak işlemleri engellemez.” Yani Reklam Kurulu cezası, aynı içerik için Basın Kanunu, RTÜK veya genel hukuk yollarından doğacak sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Haber sitesi için pratik sonuç

  • RTÜK lisansınız olmasa da Reklam Kurulu denetimindesiniz; dayanak m.61/1'in mecra-nötr tanımıdır.
  • Sorumluluk sözleşmeye devredilemez: m.61/7 mecra kuruluşunu ismen ve doğrudan yükümlü kılar.
  • İnceleme dosya üzerinden yapılır (m.63/8); yayın anındaki URL ve tarih damgalı ekran görüntüsü en güçlü delilinizdir.
  • Karar kamuya açıklanır (m.63/10); itibar riski cezanın kendisinden büyük olabilir.
  • 24 saatlik bildirim süresi künyedeki iletişim kanalından işler; o kutuyu izleyin.
  • Reklam Kurulu cezası diğer kanunlardan doğan sorumluluğu kaldırmaz (m.77/20).

Uyum tarafını bütünsel kurmak isterseniz internet haber sitesi yasal uyum kontrol listesi ile başlayın; etiketleme pratiği için advertorial etiketleme rehberine, marka iş birlikleri için influencer iş birliği yazısına geçin.