Tescilsiz tasarım, Türkiye'de ilk kez kamuya sunulan ve yeni ile ayırt edici olan bir tasarımın, hiçbir başvuru yapılmadan, kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl boyunca korunmasıdır (SMK m.55/4, 69/2). Bu koruma yalnız kopyalamaya karşıdır: tasarımınızı bilmeden bağımsız olarak aynı ya da çok benzer bir tasarım geliştiren kişiye karşı ileri sürülemez (SMK m.59/2).
Bu yazıda tescilsiz korumanın doğuş şartlarını, kapsamını ve sınırlarını, ispat için hangi kayıtların işe yarayabileceğini ve tescilli tasarımla nasıl birlikte kullanılabileceğini kanun metnine dayanarak anlatıyoruz. Tescilli tasarım başvurusunun temelleri için tasarım tescili yazımıza bakabilirsiniz.
Tescilsiz tasarım nasıl doğar?
SMK'ya göre tasarım, Kanuna göre tescil edilmişse tescilli tasarım, ilk kez Türkiye'de kamuya sunulmuşsa tescilsiz tasarım olarak korunur (SMK m.55/4). Kamuya sunma; sergileme, satış gibi yollarla piyasaya sürme, kullanma, tarif, yayım, tanıtım veya benzer faaliyetleri kapsar. Tasarımın gizlilik şartıyla üçüncü bir kişiye açıklanması kamuya sunma sayılmaz (SMK m.57/1).
Tescilsiz tasarımın da korunabilmesi için tescilli tasarımla aynı iki şartı taşıması gerekir; tek fark referans tarihtir:
| Şart | Tescilli tasarım | Tescilsiz tasarım | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Yenilik | Başvuru veya rüçhan tarihinden önce aynısı dünyanın hiçbir yerinde kamuya sunulmamış olmalı | Kamuya ilk sunulduğu tarihten önce aynısı dünyanın hiçbir yerinde kamuya sunulmamış olmalı | SMK m.56/4 |
| Ayırt edicilik | Bilgilenmiş kullanıcı üzerindeki genel izlenim, başvuru veya rüçhan tarihinden önceki tasarımlardan farklı olmalı | Aynı ölçüt, kamuya ilk sunma tarihine göre | SMK m.56/5 |
| Süre | Başvurudan 5 yıl, yenilemeyle 25 yıla kadar | Kamuya ilk sunmadan 3 yıl, yenileme yok | SMK m.69/1-2 |
| Koruma | Üçüncü kişilerin izinsiz kullanımına karşı | Yalnız kopyalayarak almaya karşı | SMK m.59/1-2 |
SMK m.58/4'teki koruma dışı hâller (kamu düzenine aykırılık, teknik fonksiyonun zorunlu kıldığı görünüm gibi) tescilsiz tasarımlar için de geçerlidir; bu hâller "tasarım" korumasının genel sınırıdır.
Ne korunur, ne korunmaz?
Tescilli tasarım sahibi, izni olmadan tasarımın veya uygulandığı ürünün üretilmesini, piyasaya sunulmasını, satılmasını, ithalini, ticari amaçla kullanılmasını ve bu amaçlarla bulundurulmasını engelleyebilir (SMK m.59/1). Tescilsiz tasarım sahibine bu fiilleri engelleme hakkı ise sadece korunan tasarımın aynısının veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kopyalanarak alınması hâlinde verilir (SMK m.59/2).
- Kopya şart: Karşı taraf tasarımınızı görüp almış olmalıdır. Aynı veya çok benzer sonuç tek başına yetmez.
- Bağımsız yaratım kopya değildir: Korunan tasarımın kendi tasarımından önce kamuya sunulduğunu makul yollarla bilmesi mümkün olmayan bir tasarımcının bağımsız çalışması kopya sayılmaz (SMK m.59/2).
- Genel sınırlar aynı: Özel ve ticari amaç taşımayan fiiller, deneme amaçlı fiiller ve şartlarına uygun eğitim veya referans amaçlı çoğaltmalar hakkın kapsamı dışındadır (SMK m.59/3).
- Dava hakkı: Tasarım kamuya sunulduğu takdirde hak sahibi, tasarım hakkına yönelik ihlallerden dolayı dava açmaya yetkilidir (SMK m.81/4).
Tasarım İnceleme Kılavuzu 2026, tescilsiz korumayı özellikle tekstil ve moda gibi tasarım ömrü kısa sektörlerin tercih ettiği, başvuru ve masraf gerektirmeyen bir sistem olarak tanımlar. Aynı kılavuz, Kurumun tescilsiz tasarımlarla ilgili yürüttüğü bir işlem bulunmadığını da belirtir: tescilsiz tasarım için TÜRKPATENT'e yapılacak bir başvuru, kayıt veya belge yoktur.
İspat: hangi kayıtlar işe yarayabilir?
Tescilsiz korumada bir sicil kaydı olmadığı için uyuşmazlıkta şu üç konuyu sizin ortaya koymanız gerekir: tasarımın size ait olduğu, Türkiye'de kamuya ilk sunulduğu tarih ve karşı tarafın tasarımı kopyaladığı. Yerel kaynaklarda mahkemelerin delil değerlendirmesine dair içtihat bulunmuyor; aşağıdakiler kanundaki unsurlardan ve Kurumun kendi tarih tespit yöntemlerinden çıkarılmış pratik önerilerdir, bir sonucu garanti etmez.
Kamuya sunma tarihini belgeleyin
Tasarım İnceleme Kılavuzu 2026, Kurumun önceki tasarımları araştırırken kamuya sunma tarihini tespit ederken şu kayıtlara baktığını sayar. Bu kayıtların kendi tasarımınız için de düzenli tutulması tarih tespitini kolaylaştırabilir:
- Sosyal medya hesaplarında, kütüphanelerde ve alışveriş sitelerinde tasarımın yayımlandığı veya altına yorum yazıldığı tarihi gösteren zaman etiketleri.
- Tasarımın yer aldığı elektronik broşürlerin yayımlanma tarihleri.
- Ulusal ve uluslararası tasarım, marka, patent ve faydalı model başvurularının yayım tarihleri.
- Web sayfalarını arşivleyen Wayback Machine'deki tarihler.
- Arama motorlarında tarih filtresiyle yapılan görsel aramalar.
Tasarımcılığı ve hak sahipliğini belgeleyin
Tescilsiz tasarımda da hak tasarımcıya veya halefine aittir (SMK m.70/1). Çalışanların işletmedeki görevleri gereği yaptığı tasarımlarda hak sahibi, aksi kararlaştırılmadıkça işverendir (SMK m.73/1); hizmet ilişkisi dışındaki iş görme sözleşmelerinde sözleşme belirleyicidir (SMK m.73/4). Dışarıdan tasarımcıyla çalışıyorsanız hak sahipliğini yazılı sözleşmeyle netleştirmek bu nedenle önemlidir. Çalışan tasarımları için çalışan buluşu ve üniversite buluşu yazımız benzer mantığı patent tarafında anlatır.
Kopyalamayı gösterebilecek unsurları saklayın
Kanun, karşı tarafın tasarımınızın önceden kamuya sunulduğunu makul yollarla bilip bilemeyeceğine bakar (SMK m.59/2). Tasarımınızın nerede, ne zaman ve ne kadar görünür biçimde sunulduğunu gösteren kayıtlar (fuar katılımı, katalog dağıtımı, mağaza veya pazaryeri satışları, tanıtım kampanyaları) bu değerlendirmede önem taşıyabilir.
Hak gaspı ve hükümsüzlük
- Tescilsiz tasarım gerçek hak sahibi olmayan biri tarafından kamuya sunulmuşsa, gerçek hak sahibi tasarım sahipliğinin kendisine devredilmesini veya sahip olarak tanınmayı mahkemeden isteyebilir. Bu talep tasarımın kamuya sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl içinde ileri sürülmezse düşer; kötüniyette bu süre uygulanmaz (SMK m.71/1, 71/3).
- Tescilsiz tasarımlarda hükümsüzlük davası, hak sahibi olduğunu iddia eden kişiye karşı açılır (SMK m.78/5).
Tescilli tasarımla birlikte kullanmak
Tescilsiz koruma ile tescil birbirini dışlamaz. SMK, tasarımcıya veya halefine tasarımı kamuya sunduktan sonra başvuru yapabilmesi için 12 aylık hoşgörü süresi tanır: başvuru veya rüçhan tarihinden önceki 12 ay içinde tasarımcı veya halefi ya da onların izniyle üçüncü kişi tarafından yapılan açıklama yeniliği ve ayırt ediciliği etkilemez (SMK m.57/2). Kılavuza göre bu sürenin amacı, tasarımın piyasada test edilip tescil yoluna gidilip gidilmeyeceğine karar verilmesine imkân tanımaktır.
- Kamuya sunduğunuz anda (Türkiye'de ilk sunma şartıyla) tescilsiz koruma başlar ve yalnız kopyalamaya karşı 3 yıl sürer.
- İlk sunumdan itibaren 12 ay içinde tescil başvurusu yaparsanız kendi açıklamanız yeniliği bozmaz; tescil hâlinde koruma kopyalamayla sınırlı olmaktan çıkar ve 25 yıla kadar uzatılabilir.
- Tescilli koruma başvuru tarihinin kesinleştiği tarihten başlar (SMK m.64/3) ve süre başvuru tarihinden hesaplanır (SMK m.69/1).
Tescilsiz korumanın bir başka kesişimi yayım ertelemesidir: tescil başvurusunda yayım ertelemesi istenirse, görseller Bültende yayımlanana kadar tasarım yalnız kopyalamaya karşı, yani tescilsiz tasarım kuralıyla korunur (SMK m.59/6). Erteleme ve itiraz için tasarım itirazı yazımıza bakın. Tasarımınız aynı zamanda bir eser niteliği taşıyorsa FSEK koruması da saklıdır (SMK m.58/3); ayrıntı için telif hakkı yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tescilsiz tasarım için TÜRKPATENT'e başvuru yapmam gerekir mi?
Hayır. Koruma, tasarımın Türkiye'de ilk kez kamuya sunulmasıyla kendiliğinden doğar (SMK m.55/4). Kurumun tescilsiz tasarımla ilgili bir işlemi yoktur.
Tescilsiz tasarım koruması ne kadar sürer, uzatılabilir mi?
Kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl (SMK m.69/2). Yenileme yalnız tescilli tasarımlar için düzenlenmiştir; daha uzun koruma için tescil gerekir.
Rakip benzer bir ürünü kendisi tasarladığını söylüyor, ne olur?
Tescilsiz korumada bu savunma önemlidir: tasarımınızın önceden kamuya sunulduğunu makul yollarla bilmesi mümkün olmayan bir tasarımcının bağımsız tasarımı kopya sayılmaz (SMK m.59/2). Somut bir uyuşmazlıkta delil durumunuzu bir avukat veya patent vekiliyle değerlendirin.
Tescilsiz tasarıma tecavüzde ceza davası açılabilir mi?
SMK'da hapis ve adli para cezası yalnız marka için düzenlenmiştir (SMK m.30). Tasarım ihlallerinde yol hukuk davasıdır; tazminat seçenekleri için tecavüz tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Tasarım tescili nedir · Tasarım tesciline itiraz ve hükümsüzlük · Telif hakkı nedir · Tecavüz tazminatı hesabı · Lahey sistemi