Türkiye’de keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler, iş ve oyun yöntemleri, bilgisayar programlarının kendisi, estetik eserler ve bilginin sunumu buluş sayılmaz; kamu düzenine aykırı buluşlar, bitki çeşitleri ve hayvan ırkları, insan veya hayvan vücuduna uygulanan teşhis ve tedavi yöntemleri, insan bedeninin sadece keşfi ile insan klonlama gibi işlemlere ise buluş olsalar bile patent verilmez. Bu iki liste SMK m.82’nin ikinci ve üçüncü fıkralarındadır.
Listeyi bilmek, ücret ve zaman harcamadan önce başvurunun şansını görmenizi sağlar. Konu bu listeye girerse araştırma raporu düzenlenmez ve itiraz veya değişiklik yapmazsanız başvuru reddedilir (SMK m.96/3). Aşağıda her bendi, Patent Başvuru Kılavuzu 2026’daki örneklerle açıklıyoruz. Yeni olma, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik şartları için patent nedir rehberine bakın.
İki ayrı liste: "buluş değil" ve "buluş ama patent yok"
SMK m.82 iki farklı grup kurar. İkinci fıkradakiler hiç buluş sayılmaz. Üçüncü fıkradakiler teknik bir buluş olabilir, ama kanun politika gereği patent vermez. Önemli bir ayrıntı: ikinci fıkra konuların "kendisi" için geçerlidir. Başvuru bu konularla ilgili olsa bile, yalnızca konu veya faaliyetin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır (SMK m.82/2). Bu yüzden bir yöntemi uygulayan teknik cihaz patentlenebilir.
Buluş sayılmayanlar (SMK m.82/2)
a) Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler
Doğada var olanı bulmak (keşif) veya bir olguyu açıklamak (teori) buluş değildir. Kılavuz örneği: bölme işlemi için kısa yol metodu buluş değildir, ancak bu metoda göre çalışan bir hesap makinesi buluş olabilir (Patent Kılavuzu 2026 s.6).
b) Zihni faaliyetler, iş faaliyetleri ve oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler
Dil öğrenme yöntemi, bulmaca çözme yöntemi, bir oyunun kuralları veya ticari bir işletmeyi organize etme planı buluş değildir. Ancak dil öğretmek, bulmaca çözmek, bir planı uygulamak veya oyun oynamak için tasarlanmış yeni bir cihaz buluş olabilir (Kılavuz 2026 s.6). İş modeli fikirleri bu yüzden çoğu zaman patentle değil, ticari sır, marka veya sözleşmelerle korunur.
c) Bilgisayar programları
Program, kaynak kodu ve nesne kodu olarak buluş sayılmaz; muhasebe programı veya açık artırma yöntemini çalıştıran program Kılavuzdaki örneklerdir. Teknik bir problemi çözen yöntemi gerçekleştiren program veya programı içeren cihaz ise korunabilir (Kılavuz 2026 s.6). Bu konunun ayrıntısını tekrar etmiyoruz: yazılım patenti alınabilir mi ve yapay zekâ buluşu için patent başvurusu yazılarına bakın. Programın kendisi için asıl koruma yolu telif hakkıdır (telif hakkı nedir).
ç) Estetik nitelikli mahsuller, edebiyat, sanat ve bilim eserleri
Roman, tablo ve heykel buluş değildir (Kılavuz 2026 s.7). Ürünün görünüşü için tasarım tescili, eserler için telif hakkı uygun yoldur.
d) Bilginin sunumu
Bilginin sunumu tek başına buluş değildir (SMK m.82/2-d). Kanun ve Kılavuz bu bent için örnek vermez. m.82/2’deki "kendisi" kaydı burada da geçerlidir: dışlanan, sunumun kendisidir; sunumu sağlayan teknik bir düzenek ayrıca değerlendirilir.
Buluş olsa da patent verilmeyenler (SMK m.82/3)
a) Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar
Bir buluşun ticari kullanımının yalnızca mevzuatla yasaklanmış olması, onun kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olduğu anlamına gelmez (SMK m.82/4). Yani "satışı lisansa bağlı" ya da "şu an yasak" bir ürün kendiliğinden patent dışı kalmaz.
b) Bitki çeşitleri, hayvan ırkları ve esas olarak biyolojik işlemler
Bitki çeşitleri, hayvan ırkları ve bitki veya hayvan üretimine yönelik esas olarak biyolojik işlemler patentlenemez. Esas olarak biyolojik işlem, melezleme veya seleksiyon gibi tamamen doğal bir olaydan oluşan üretim usulüdür (SMK m.82/5). Mikrobiyolojik işlemler ve bunların ürünleri bu yasağın istisnasıdır. Kılavuz örneği: soğuğa dayanıklılık geni içeren belirli bir mısır çeşidi patentlenemez, ama bu geni içeren mısır bitkisi patentlenebilir. Kılavuz ayrıca bitki çeşitleri ve hayvan ırklarının Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından tescil edildiğini belirtir (Kılavuz 2026 s.7). Bitki çeşitleri için ıslahçı hakkı yazısına bakın.
c) Teşhis, cerrahi ve tedavi yöntemleri
İnsan veya hayvan vücuduna uygulanan teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler dahil tüm tedavi yöntemleri patentlenemez. Bu yöntemlerde kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler (ilaç, cihaz, implant) bu yasağa girmez (SMK m.82/6). Bir ameliyat tekniği patent dışıdır, o ameliyatta kullanılan yeni bir cerrahi alet patentlenebilir.
ç) İnsan bedeninin ve öğelerinin sadece keşfi
Oluşumunun ve gelişiminin çeşitli aşamalarında insan bedeni ve bir gen dizisi veya kısmi gen dizisi dahil insan bedeninin öğelerinden birinin sadece keşfi patentlenemez (SMK m.82/3-ç). Vurgu "sadece keşif" üzerindedir; biyoteknoloji alanındaki ayrıntılar özel kurallara tabidir.
d) Etik açıdan yasaklanan işlemler
- İnsan klonlama işlemleri,
- İnsan eşey hattının genetik kimliğini değiştirme işlemleri,
- İnsan embriyosunun sınai veya ticari amaçlarla kullanılması,
- İnsan veya hayvana önemli bir tıbbi fayda sağlamadan hayvanlara acı çektirebilecek genetik kimlik değiştirme işlemleri ve bu işlemlerle elde edilen hayvanlar (SMK m.82/3-d).
Faydalı modelde liste daha uzun
Faydalı model, m.82/2 ve 82/3’teki tüm konulara ek olarak şu buluşlara da verilmez (SMK m.142/3): kimyasal ve biyolojik maddeler ve usuller ile bunların ürünleri; eczacılıkla ilgili maddeler ve usuller ile ürünleri; biyoteknolojik buluşlar; tüm usuller ve usullerle elde edilen ürünler. Kılavuz örnekleri: yeni bir plastik bileşeni, yeni bir antihistaminik, rekombinant DNA ürünleri, sac şekillendirme yöntemi, elektroliz ile su ısıtma yöntemi (Kılavuz 2026 s.7). Bu konulardaki buluşlar ancak patentle korunabilir. Ayrıntı: faydalı model nedir.
Konu listeye girerse ne olur?
| Aşama | Ne olur? | Dayanak |
|---|---|---|
| Araştırma | Araştırma raporu düzenlenmez; bildirimden itibaren 3 ay içinde itiraz veya değişiklik sunmanız istenir | SMK m.96/3 |
| 3 ay içinde cevap yok veya kabul edilmezse | Başvuru reddedilir; ret kararına bildirimden 2 ay içinde itiraz edilebilir | SMK m.96/3, 100/1 |
| Patent verildikten sonra | Üçüncü kişi 6 ay içinde itiraz edebilir | SMK m.99/1-a |
| Nihai karardan sonra | Mahkemede hükümsüzlük davası | SMK m.138/1-a |
Başvurudan önce kendinize sorun
- Buluşum teknik bir problemi teknik araçlarla mı çözüyor, yoksa bir fikir, kural veya iş modeli mi?
- Yöntemse, insan veya hayvan vücuduna uygulanan bir teşhis veya tedavi yöntemi mi? Öyleyse ürün tarafını (cihaz, madde) istemleyebilir miyim?
- Bitki veya hayvanla ilgiliyse, istem bir çeşit veya ırka mı, yoksa çeşitle sınırlı olmayan bir bitki veya hayvana mı yöneliyor?
- Faydalı model düşünüyorsam, buluş bir usul, kimyasal, eczacılık veya biyoteknoloji buluşu mu (m.142/3)?
- Ürün görünüşü veya eser niteliğindeyse tasarım ya da telif daha uygun bir yol mu?
Sık Sorulan Sorular
İş modelim için patent alabilir miyim?
İş yöntemi olarak hayır (SMK m.82/2-b). İş modelini uygulayan ve teknik bir problemi çözen bir sistem veya cihaz ise ayrıca değerlendirilebilir. Bu ayrım somut istemlere göre yapılır.
Yeni bir ilaç patentlenebilir mi?
Evet, tedavi yöntemi yasağı ürünleri kapsamaz (SMK m.82/6). İlacın kendisi patentle korunabilir; faydalı modelle korunamaz (SMK m.142/3-b).
Bir bitki türü geliştirdim, ne yapmalıyım?
Bitki çeşidi patent konusu olamaz (SMK m.82/3-b). Çeşitler için ayrı bir rejim olan ıslahçı hakkı vardır. Çeşide bağlı olmayan bir genetik özellik veya mikrobiyolojik işlem ise patent konusu olabilir.
Bilimsel bir keşif yaptım, hiç koruma yok mu?
Keşfin kendisi patentlenemez, ama keşfe dayalı teknik bir uygulama (cihaz, süreç, ürün) buluş olabilir. Yayımlamadan önce düşünün: kendi açıklamanız için 12 aylık hoşgörü süresi vardır (SMK m.84/1), ayrıntı buluşu yayımladım patent alabilir miyim yazısında.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Yazılım patenti · Yapay zekâ buluşu · Patent hakkının kapsamı · Bitki ıslahçı hakkı · Faydalı model nedir