Bitki ıslahçı hakkı, yeni bir bitki çeşidini ıslah eden veya bulup geliştiren kişiye 5042 sayılı Kanunla tanınan haktır. Bu hakkın başvurusu TÜRKPATENT'e değil, Tarım ve Orman Bakanlığına yapılır; dosya Bakanlığın Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğüne verilir (5042 m.32; Islahçı Hakları Yönetmeliği m.4, m.9).
Bu yazı, sınai mülkiyet haklarıyla ilgilenen okurlar için ıslahçı hakkının TÜRKPATENT'in yetki alanı dışında kalan komşu bir rejim olduğunu, temel kurallarını ve SMK ile kesiştiği noktaları kısaca gösterir. Tam bir başvuru rehberi değildir; başvurudan önce Kanun ve Yönetmeliğin güncel metnini ve Bakanlığın uygulamasını inceleyin.
Neden TÜRKPATENT değil?
SMK'nın kapsamı marka, coğrafi işaret, tasarım, patent, faydalı model ve geleneksel ürün adlarıdır (SMK m.1/2). Bitki çeşitleri bu listede yoktur. Üstelik SMK, mikrobiyolojik işlemler veya bu işlemler sonucu elde edilen ürünler hariç olmak üzere bitki çeşitlerine patent verilmeyeceğini açıkça düzenler (SMK m.82/3-b). Yeni bir bitki çeşidinin korunması için yol, 5042 sayılı Kanundaki ıslahçı hakkıdır.
| Korumak istediğiniz | Rejim | Yetkili merci |
|---|---|---|
| Marka, tasarım, patent, faydalı model, coğrafi işaret, geleneksel ürün adı | 6769 sayılı SMK | TÜRKPATENT |
| Entegre devre topoğrafyası | 5147 sayılı Kanun | TÜRKPATENT |
| Yeni bitki çeşidi | 5042 sayılı Kanun | Tarım ve Orman Bakanlığı (Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü) |
Kanundaki temel kurallar
Aşağıdaki tablo yalnız Kanun metninden doğrulanan ana kuralları özetler:
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kapsam | Tüm bitki türleri | 5042 m.1 |
| Koruma şartları | Çeşidin yeni, farklı, yeknesak ve durulmuş olması | 5042 m.3 |
| Yenilik | Çoğaltım veya hasat materyali başvurudan geriye yurt içinde 1 yıl, yurt dışında 4 yıl, ağaç ve asmalarda 6 yıl öncesine kadar hak sahibince veya rızasıyla satılmamış ya da umuma sunulmamış olmalı | 5042 m.5 |
| Koruma süresi | Tescilden itibaren 25 yıl; ağaçlar, asmalar ve patates için 30 yıl; takvim yılı sonu itibarıyla hesaplanır | 5042 m.10 |
| Başvuru | Çeşit sahibi yazılı olarak Bakanlığa başvurur | 5042 m.32 |
| Rüçhan | UPOV Sözleşmesine taraf bir ülkedeki ilk başvurudan itibaren 12 ay | 5042 m.34 |
| Başvuruya itiraz | Başvurunun Bültende ilanından itibaren 3 ay içinde, Bakanlık nezdinde | 5042 m.37 |
| Tescile itiraz | Tescilin Bültende ilanından itibaren 30 gün içinde, usul eksiklikleri gerekçesiyle | 5042 m.45 |
| Ücretler | İşlem ücreti ve her yıl Ocak ayında peşin ödenen yıllık ücret; yıllık ücretin ödenmemesi hakkı sona erdirir | 5042 m.46, 55 |
| Mahkeme | İhtisas mahkemeleri | 5042 m.68 |
| Ceza | Kanunda sayılan ihlaller için hapis veya adli para cezası öngörülmüştür | 5042 m.66 |
Islahçı hakkı, korunan çeşit için üretme veya çoğaltma, çoğaltım amacıyla hazırlama, satışa arz etme, satma veya piyasaya sürme, ihraç ve ithal etme ile depolama konusunda hak sahibine inhisari yetkiler verir (5042 m.14). Şahsi ve ticari olmayan faaliyetler ile deneme amaçlı faaliyetler bu yetkilerin dışındadır (5042 m.16). Kanun, belirli türlerde çiftçilerin kendi ürünlerinden elde ettikleri çoğaltım materyalini kendi arazilerinde kullanabilmesine yönelik bir çiftçi istisnası da düzenler (5042 m.17).
5042 sayılı Kanun ıslahçı hakkının ücret tutarlarını belirlemez; tutarlar TÜRKPATENT'in Ücret Tebliğinde de yer almaz. Ücret ve başvuru formu için Bakanlığın güncel düzenlemelerine bakmanız gerekir.
SMK ile kesişim noktaları
Islahçı hakkı ayrı bir rejim olsa da SMK birkaç noktada ona atıf yapar:
- Tanım: SMK "bitki çeşidi" kavramını kendi tanımlar listesinde açıklar (SMK m.2/1-b).
- Patent istisnası: Bitki çeşitlerine patent verilmez; mikrobiyolojik işlemler ve bunların ürünleri bu istisnanın dışındadır (SMK m.82/3-b). Bitki ile ilgili bir buluşun patentlenebilirliği için patent nedir yazımıza bakabilirsiniz.
- Küçük çiftçi: Patentli bir üründen elde edilen çoğaltım materyalini küçük çiftçinin kendi arazisinde kullanma hakkı 5042 hükümlerine tabidir (SMK m.85/4).
- Bağımlılık zorunlu lisansı: Islahçının önceki bir patente tecavüz etmeden yeni çeşit geliştirememesi zorunlu lisans sebebidir; patent sahibinin önceki bir ıslahçı hakkına tecavüz etmeden patentini kullanamaması da zorunlu lisansa konu olabilir ve bu durumda 5042 uygulanır. Taraflar karşılıklı lisans talep edebilir (SMK m.129/1-d, 129/6-8). Zorunlu lisansın genel mantığı için zorunlu lisans yazımıza bakın.
Sık Sorulan Sorular
Yeni geliştirdiğim bitki çeşidi için TÜRKPATENT'e başvurabilir miyim?
Hayır. Bitki çeşidine patent verilmez (SMK m.82/3-b) ve ıslahçı hakkı başvurusu Tarım ve Orman Bakanlığına yapılır (5042 m.32; Yönetmelik m.4, m.9).
Islahçı hakkı ne kadar süre korur?
Tescilden itibaren 25 yıl; ağaçlar, asmalar ve patates için 30 yıl. Süre takvim yılı sonu itibarıyla hesaplanır (5042 m.10). Yıllık ücretlerin ödenmemesi hakkı süreden önce sona erdirir (5042 m.55).
Çeşidimin adını marka olarak da tescil ettirebilir miyim?
Korunan bir çeşidin ismi onun umumi ismi hâline gelir ve önerilen çeşit adı, çeşitle ilgili ürünlerde marka alınmasını engelleyecek unsurlar içeremez (5042 m.9). Bu nedenle çeşit adı ile ticari markanızı ayrı düşünmeniz gerekir. Marka başvurusu için marka tescili rehberimize bakabilirsiniz.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Patent nedir · Zorunlu lisans nedir · Entegre devre topoğrafyası · Fikri mülkiyet rehberi · Coğrafi işaret nedir