Patent, sahibine buluşu izinsiz kullanan herkese karşı önleme hakkı verir: patentli ürünü üretmek, satmak, kullanmak, ithal etmek ya da bu amaçlarla elde bulundurmak ve patentli usulü kullanmak sahibinin izni olmadan yapılamaz (SMK m.85/2). Ancak bu hak sınırsız değildir. Ticari olmayan özel kullanım, deneme amaçlı fiiller, ilaç ruhsatı için yapılan testler, eczanede reçeteyle hazırlanan ilaç, Türkiye’de geçici olarak bulunan yabancı taşıtlar ve bazı tarımsal kullanımlar kanun gereği hakkın dışında kalır (SMK m.85/3-5). Buluşu başvuru tarihinden önce iyiniyetle kullanan kişinin de devam hakkı vardır (SMK m.87).
Bu yazıda patent sahibinin neyi yasaklayabileceğini, neyi yasaklayamayacağını madde madde ve sade bir dille anlatıyoruz. Patentin nasıl alındığı için patent nedir, nasıl alınır rehberine, ihlal hâlinde açılacak davalar için patent hakkına tecavüz yazısına bakabilirsiniz. Faydalı model için de, aksine hüküm yoksa, aynı kurallar uygulanır (SMK m.145/1).
Patent sahibi hangi fiilleri önleyebilir?
SMK m.85/1’e göre patent sahibi, buluşun yeri, teknoloji alanı ve ürünlerin ithal mi yerli üretim mi olduğu konusunda bir ayrım yapılmaksızın patent hakkından yararlanır. Yani "ürün yurt dışında üretildi" ya da "bu teknoloji alanında patent zayıftır" gibi gerekçeler hakkı daraltmaz. Kanunun saydığı ve sahibin izni olmadan yapılması hâlinde önlenmesini isteyebileceği fiiller şunlardır (SMK m.85/2):
- Ürün patentinde: Patent konusu ürünü üretmek, satmak, kullanmak veya ithal etmek ya da bu amaçlar için kişisel ihtiyaç dışında bir nedenle elde bulundurmak (m.85/2-a).
- Usul patentinde: Patent konusu usulü kullanmak (m.85/2-b).
- Usulün teklif edilmesi: Kullanılmasının yasak olduğu bilinen veya bilinmesi gereken usulün kullanılmasını başkalarına teklif etmek (m.85/2-c).
- Usulle elde edilen ürün: Patentli usulle doğrudan elde edilen ürünleri satmak, kullanmak, ithal etmek veya bu amaçlarla kişisel ihtiyaç dışında elde bulundurmak (m.85/2-ç).
Bunlara ek olarak patent sahibi, buluşun esasını oluşturan unsur veya araçların, buluşu kullanmaya yetkisi olmayan kişilere bilerek verilmesini de önleyebilir. Buna dolaylı kullanım denir. Unsurlar piyasada her zaman bulunabilen ürünlerse bu hak ancak karşı taraf tecavüze teşvik ediyorsa işler (SMK m.86/1-2).
Hakkın kapsamı istemlerle belirlenir
Patentin neyi koruduğunu tarifname değil istemler belirler; tarifname ve resimler yalnızca istemleri yorumlamak için kullanılır (SMK m.89/1). İstemler kelimelerin dar anlamıyla sınırlı okunmaz, ama istemde talep edilmeyen özellikleri kapsayacak şekilde de genişletilemez (m.89/2). Tecavüz iddia edildiği tarihte istemdeki bir unsurla esas itibarıyla aynı işlevi aynı şekilde gören ve aynı sonucu veren unsur eşdeğer kabul edilir ve kapsamda sayılır (m.89/5). Başvuru veya patent sahibinin işlemler sırasında yaptığı beyanlar da kapsam belirlenirken dikkate alınır (m.89/6). İstem yazımının neden bu kadar önemli olduğunu patent istemleri ve tarifname yazısında anlattık.
Başvuru aşamasında da koruma vardır: başvuru Bültende yayımlandığı tarihten itibaren başvuru sahibine geçici koruma tanınır; izinsiz kullanan kişi başvurudan ve kapsamından haberdar edilmişse koruma yayımdan önce de doğar (SMK m.97/4-5). Başvuru geri çekilir, geri çekilmiş sayılır veya reddedilirse bu sonuçlar doğmamış sayılır (m.97/7). Patentin koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 20 yıldır ve uzatılamaz (SMK m.101/1).
Kanunun saydığı istisnalar (SMK m.85/3)
Aşağıdaki fiiller patentin sağladığı hakkın kapsamı dışındadır; patent sahibi bunları yasaklayamaz:
| Bent | İstisna | Pratik anlamı |
|---|---|---|
| m.85/3-a | Sınai veya ticari amaç taşımayan ve özel maksatla sınırlı kalan fiiller | Kişinin kendi evinde, satış amacı olmadan yaptığı kullanım |
| m.85/3-b | Patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller | Buluşun nasıl çalıştığını incelemek, geliştirmek için deney yapmak |
| m.85/3-c | İlaçların ruhsatlandırılması ve bunun için gerekli test ve deneyler dahil deneme amaçlı fiiller | Jenerik ilaç ruhsatı için patent süresi içinde test yapılabilir |
| m.85/3-ç | Eczanede yalnız bir reçete için, seri üretim olmadan hazırlanan ilaçlar | Majistral ilaç hazırlığı |
| m.85/3-d | Paris Sözleşmesi tarafı devletlerin gemi, uzay aracı, uçak veya kara taşıtlarında, araç Türkiye’de geçici veya tesadüfi bulunuyorsa kullanım | Limana uğrayan yabancı gemideki patentli parça |
| m.85/3-e | Şikago Sivil Havacılık Anlaşması m.27 kapsamındaki devletlerin hava araçlarıyla ilgili fiiller | Uluslararası uçuştaki uçak ve yedek parçaları |
Deneme istisnasının sınırı amaçtır: deney sonucu üretilen ürünlerin satışa sunulması artık "deneme" değildir ve m.85/2’deki fiillere girer. Deneme amaçlı fiilleri yapanlar dolaylı kullanım bakımından da yetkisiz sayılmaz (SMK m.86/3), yani onlara buluşun esaslı parçasını satan kişi bu nedenle sorumlu tutulmaz.
Çiftçi istisnaları
Bitki ve hayvanla ilgili patentlerde iki özel istisna vardır. 5042 sayılı Kanunda tanımlanan küçük çiftçi, patent sahibinden veya onun izniyle aldığı patentli ürünle yaptığı üretimden elde ettiği çoğaltım materyalini kendi arazisindeki yeni üretimde kullanabilir; bu hak 5042 sayılı Kanuna tabidir (SMK m.85/4). Ayrıca çiftçi, izinle satın aldığı patentli damızlık veya hayvan üreme materyalini kendi tarım faaliyeti için kullanabilir (SMK m.85/5). Yönetmeliğe göre süt üretimi veya kesim gibi tarımsal faaliyet için çoğaltma, çoğaltılan hayvanın ya da yavrularının satışı bu hakka girer; ticari satış amacıyla çoğaltma ve damızlık işletmesi gibi üreme hücresi, semen veya embriyo satışı girmez (Yön. m.118). Bitki çeşitlerinin kendisi için ayrı rejim olan bitki ıslahçı hakkına bakın.
Önceki kullanımdan doğan hak (SMK m.87)
Başvuru tarihinde veya daha önce buluşu iyiniyetle Türkiye’de kullanan ya da kullanım için ciddi ve gerçek tedbirler almış kişiye karşı patent sahibinin önleme hakkı yoktur. Bu kişi buluşu aynı şekilde kullanmaya devam edebilir veya aldığı tedbirlere uygun olarak kullanmaya başlayabilir (m.87/1). Sınırları şunlardır:
- Kullanım işletmenin makul ihtiyaçlarını giderecek ölçüde olabilir.
- Bu hak lisans verilerek genişletilemez.
- Ancak işletmeyle birlikte devredilebilir.
- Önceki kullanıcının satışa sunduğu ürünlerle ilgili fiiller de patentin kapsamı dışındadır (m.87/2).
Diğer sınırlar
- Hakkın tüketilmesi: Patentli ürün patent sahibi veya izniyle piyasaya sunulduktan sonra o ürünlerle ilgili fiiller hakkın kapsamı dışında kalır (SMK m.152/1). Örneğin izinle satılan bir cihazı yeniden satmak tecavüz değildir.
- Kişisel ihtiyaç: Tecavüz ürününü kişisel ihtiyacı ölçüsünde elinde bulunduran veya kullanan kişiye karşı hukuk davası açılamaz (SMK m.153/1).
- Kanuni yasaklar: Patent, kanunlara, genel ahlaka, kamu düzenine veya genel sağlığa zarar verecek şekilde kullanılamaz; mevcut ve gelecekteki kanuni yasaklamalar saklıdır (SMK m.85/6). Patent almak, ürünü satma izni (örneğin ilaç ruhsatı) anlamına gelmez.
- Kanuni tekel: Devlete ait ve tekel niteliğinde faaliyet yürüten kamu iktisadi teşebbüslerinin alanına giren patentlerde özel kurallar vardır; tekel yüzünden buluş kullanılamıyorsa yıllık ücret ödenmez (SMK m.88).
- Zorunlu lisans: Patent sahibi buluşu kullanmakla yükümlüdür (SMK m.130/1); kullanmama, bağımlı patent veya kamu yararı hâllerinde mahkeme zorunlu lisans verebilir. Ayrıntı: zorunlu lisans nedir.
Özet tablo: yasaklanabilir mi?
| Durum | Patent sahibi önleyebilir mi? | Dayanak |
|---|---|---|
| Rakibin patentli ürünü üretip satması | Evet | SMK m.85/2-a |
| Patentli ürünün yurt dışından ithali | Evet (izinle piyasaya sunulmamışsa) | SMK m.85/1-2, 152 |
| Üniversite laboratuvarında deney | Hayır, deneme amaçlıysa | SMK m.85/3-b |
| Jenerik ilaç ruhsat testleri | Hayır | SMK m.85/3-c |
| Evde kişisel, ticari olmayan kullanım | Hayır | SMK m.85/3-a |
| Başvurudan önce iyiniyetle kullanan işletme | Hayır, makul ihtiyaç ölçüsünde | SMK m.87 |
| İzinle satılmış ürünün ikinci el satışı | Hayır | SMK m.152/1 |
Sık Sorulan Sorular
Patentim varsa ürünümü serbestçe satabilir miyim?
Hayır, patent bir "kullanma izni" değil, başkalarını engelleme hakkıdır. Ürününüz başka bir kişinin daha önceki patentine giriyor olabilir veya ruhsat gibi kanuni izinlere tabi olabilir (SMK m.85/6). Önceki tarihli hak sahibinin tecavüz davasında kendi patentinizi savunma olarak ileri süremezsiniz (SMK m.155).
Deneme istisnası ticari şirketler için de geçerli mi?
m.85/3-b fiilin deneme amaçlı olmasına bakar, yapanın kim olduğuna değil. Ancak deney sonucu ortaya çıkan ürünü satmak veya müşteriye sunmak deneme kapsamını aşar. Sınır somut olaya göre değerlendirildiğinden tereddütte bir uzmana danışın.
Önceki kullanım hakkını TÜRKPATENT’e tescil ettirmem gerekir mi?
SMK m.87 bu hak için bir tescil veya Kurum işlemi öngörmez; hak, şartlar gerçekleştiğinde kendiliğinden doğar ve uyuşmazlıkta mahkemede ileri sürülür. Bu nedenle delillerinizi saklamanız önemlidir.
Koruma başvuru yapınca mı başlar?
Patentin tam koruması verilme ile, başvurunun sağladığı geçici koruma ise yayımla başlar (SMK m.97/4). Yayımdan önce de, izinsiz kullanan kişiyi başvurudan haberdar etmişseniz koruma doğar (m.97/5).
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Patent hakkına tecavüz · Patentlenemeyen konular · Zorunlu lisans · İstem ve tarifname yazımı · Patent nedir