Patent sahibinin izni olmadan buluş konusu ürünü üretmek, taklit ürünü bilerek satmak, ithal etmek veya ticari amaçla bulundurmak, patentli usulü kullanmak ya da bu usulle elde edilen ürünü satmak, patent veya faydalı model hakkını gasp etmek ve lisansla verilen hakları aşmak patent hakkına tecavüz sayılır (SMK m.141/1). Patentli usulle yeni bir ürün elde ediliyorsa, izinsiz üretilen aynı ürünün o usulle elde edildiği kabul edilir ve aksini ispat yükü davalıdadır (SMK m.141/2).
Patent tecavüzünün yaptırımı yalnızca hukukidir: SMK’da hapis ve adli para cezası yalnızca marka için öngörülmüştür (SMK m.30); patent ve faydalı model tecavüzünde yol, fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde açılan tespit, men, tazminat ve elkoyma davalarıdır (SMK m.149 vd.). Bu yazı hangi fiillerin tecavüz olduğuna odaklanır; dava süreleri için dava süreleri yazısına, tazminat hesabı için tazminat hesabı yazısına bakın.
Tecavüz sayılan fiiller (SMK m.141/1)
| Bent | Fiil | Bilme şartı |
|---|---|---|
| a | İzinsiz olarak buluş konusu ürünü kısmen veya tamamen üretip taklit etmek | Aranmaz |
| b | Taklit ürünleri satmak, dağıtmak, ticarete çıkarmak, bu amaçla ithal etmek, ticari amaçla bulundurmak, kullanmak veya sözleşme önermek | Taklit olduğunu bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde |
| c | İzinsiz olarak patentli usulü kullanmak; usulle doğrudan elde edilen ürünleri satmak, ithal etmek, ticari amaçla bulundurmak, kullanmak veya sözleşme önermek | Usul kullanımı için aranmaz; ürünle ilgili fiillerde izinsiz kullanımı bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde |
| ç | Patent veya faydalı model hakkını gasp etmek | - |
| d | Sözleşmeye dayalı veya zorunlu lisansla verilen hakları izinsiz genişletmek ya da üçüncü kişilere devretmek | - |
Tablodaki fiiller SMK m.85/2’de sayılan önleme hakkının tecavüz tarafındaki karşılığıdır. Üretim (a) ve usulün kullanılması (c, ilk kısım) için tecavüzcünün patenti bilip bilmediğine bakılmaz. Satış, ithalat ve ticari bulundurma gibi "zincirin ilerisindeki" fiillerde ise kişinin ürünün taklit olduğunu bilmesi veya bilmesinin gerekmesi aranır.
Gasp ve lisans aşımı
Gasp, patentin gerçek hak sahibinden başkasına verilmesidir. Gerçek hak sahibi, patentin kendisine devrini mahkemeden isteyebilir; bu hak patentin verildiğine ilişkin yayımdan itibaren 2 yıl, kötüniyet hâlinde koruma süresinin sonuna kadar kullanılır (SMK m.111/1-3). Lisans aşımı ise örneğin yalnızca bir bölge veya ürün için verilen lisansın dışına çıkılması ya da lisansın izinsiz başkasına devredilmesidir (m.141/1-d). Lisans sözleşmeleri için devir, lisans ve rehin yazısına bakın.
Dolaylı kullanım
SMK m.86, buluşun esasını oluşturan unsur veya araçların, buluşu kullanmaya yetkisi olmayanlara bilerek verilmesini önleme hakkı tanır. Unsurlar piyasada her zaman bulunan ürünlerse bu hak ancak karşı taraf tecavüze teşvik ediyorsa uygulanır (m.86/2).
Usul patentinde ispat yükü (SMK m.141/2)
Usul patentlerinde tecavüzü ispat etmek zordur, çünkü üretim rakibin fabrikasında gerçekleşir. Kanun bu nedenle iki kolaylık getirir:
- Genel kural: Patent konusu bir ürün veya maddenin elde edilmesine ilişkin bir usulse mahkeme, aynı ürünü elde etme usulünün patentli usulden farklı olduğunu ispat etmesini davalıdan isteyebilir.
- Yeni ürün karinesi: Patentli usulle elde edilen ürün veya madde yeniyse, izinsiz üretilen aynı her ürünün patentli usulle elde edildiği kabul edilir. Aksini iddia eden ispatla yükümlüdür.
- Sırların korunması: Bu durumda davalının üretim ve işletme sırlarının korunmasındaki haklı menfaati gözetilir.
İlk kural mahkemenin takdirindedir ("isteyebilir"); ikinci kural ise ürün yeniyse kendiliğinden işleyen bir karinedir. Patent Başvuru Kılavuzu 2026 da tecavüz fiillerini Kanundaki sırayla aktarır (Kılavuz 2026 s.34).
Hangi durumlarda tecavüz yoktur?
- Hakkın kapsamı dışındaki fiiller: ticari olmayan özel kullanım, deneme amaçlı fiiller, ilaç ruhsatı testleri, eczane reçetesi, geçici bulunan yabancı taşıtlar (SMK m.85/3). Ayrıntı: patent hakkının kapsamı ve sınırları.
- Başvuru tarihinden önce iyiniyetle başlayan kullanım (SMK m.87).
- Patent sahibi veya izniyle piyasaya sunulmuş ürünlerle ilgili fiiller, yani tüketme (SMK m.152/1).
- Tecavüz ürününü kişisel ihtiyacı ölçüsünde bulunduran veya kullanan kişiler (SMK m.153/1).
- Ürün istemlerin ve eşdeğerlerinin kapsamına girmiyorsa (SMK m.89). Kapsam istemlere göre belirlenir; eşdeğer unsurlar da dikkate alınır (m.89/5).
Hakkın bittiği durumlar da önemlidir: koruma süresi dolan, sahibinin vazgeçtiği veya yıllık ücreti ödenmediği için sona eren patentin konusu kamuya ait olur (SMK m.140/1-2). Önceki tarihli hak sahibinin açtığı davada sonraki patent sahibi kendi patentini savunma olarak ileri süremez (SMK m.155).
Başvuru aşamasında tecavüz
Patent başvurusu sahibi, başvurunun Bültende yayımlandığı tarihten itibaren tecavüz davası açmaya yetkilidir. Tecavüz eden başvurudan veya kapsamından haberdar edilmişse yayım şartı aranmaz; mahkeme tecavüz edenin kötüniyetli olduğuna hükmederse yayımdan önce de tecavüz kabul edilir (SMK m.141/3). Ancak mahkeme, patentin verilmesine ilişkin nihai karar (m.99/3 veya 99/7) ya da faydalı modelde m.143/10 veya 12 yayımı yapılmadan iddiaların geçerliliği hakkında karar veremez (SMK m.141/4). Patentin verilmesine itiraz süreci için patent verilmesine itiraz yazısına bakın.
Hak ileri süren kişi, patent başvurusunun veya patentin numarasını, haklarını ileri sürdüğü kişilere bildirmek zorundadır; ürün, ambalaj veya reklamda "patentli" izlenimi veren beyanlarda da numara belirtilmelidir (SMK m.106/4-5).
Yaptırımlar yalnızca hukuki
Hak sahibi fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinden şunları isteyebilir (SMK m.149/1):
- Fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti,
- Muhtemel tecavüzün önlenmesi ve tecavüzün durdurulması,
- Tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini,
- Tecavüz ürünlerine ve bunların üretiminde münhasıran kullanılan cihaz ve makinelere elkonulması, bunlar üzerinde mülkiyet tanınması,
- Şekil değişikliği veya kaçınılmazsa imha gibi tedbirler,
- Haklı sebep varsa kesinleşen kararın ilanı.
Yoksun kalınan kazanç; muhtemel gelir, tecavüzcünün net kazancı veya makul lisans bedeli yöntemlerinden biriyle, hak sahibinin seçimine göre hesaplanır (SMK m.151/2). Patent sahibi kullanma yükümlülüğünü yerine getirmemişse mahkeme hesabı lisans bedeli yöntemiyle yapar (m.151/5). Dava sırasında ihtiyati tedbir istenebilir; tedbir, patentli usulün icrasında kullanılan vasıtalara gümrük ve serbest bölgeler dahil elkonulmasını kapsayabilir (SMK m.159/2). İnhisari lisans alan, sözleşmede aksi yoksa kendi adına dava açabilir (SMK m.158/1).
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Görevli mahkeme | Fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi; yoksa asliye hukuk | SMK m.156/1 |
| Yetkili mahkeme | Davacının yerleşim yeri, fiilin gerçekleştiği veya etkilerinin görüldüğü yer | SMK m.156/3 |
| Zamanaşımı | Türk Borçlar Kanunu hükümleri | SMK m.157 |
| Tecavüz olmadığının tespiti | Menfaati olan, hak sahibinden görüş ister; 1 ayda cevap yoksa veya cevap kabul edilmezse dava açabilir | SMK m.154/1 |
Taklit ürünlerin gümrükte durdurulması için gümrükte taklit ürün durdurma yazısına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Patent ihlali suç mu?
SMK bakımından hayır. Hapis ve adli para cezası yalnızca marka için vardır (SMK m.30); patent ve faydalı model tecavüzü hukuk davasıyla takip edilir.
Taklit ürünü bilmeden sattım, sorumlu muyum?
Satış ve ithalat gibi fiillerde tecavüz için ürünün taklit olduğunu bilmek veya bilmesi gerekmek aranır (SMK m.141/1-b). Bu, somut olayda mahkemece değerlendirilir; ihtar aldıktan sonra satışa devam etmek "bilme" yönünden aleyhinize değerlendirilebilir.
Usul patentinde rakibin üretim yöntemini nasıl ispat ederim?
Ürün yeniyse kanun, izinsiz üretilen aynı ürünün patentli usulle elde edildiğini kabul eder ve davalı aksini ispat eder (SMK m.141/2). Ürün yeni değilse mahkeme farklı usulün ispatını davalıdan isteyebilir; ayrıca delil tespiti ve belge sunulması talebi (SMK m.150/3) kullanılabilir.
Faydalı model için de aynı kurallar mı geçerli?
Evet, m.141 doğrudan "patent veya faydalı model hakkına tecavüz" der. Ancak faydalı model usulleri kapsamadığından (SMK m.142/3-ç) usul patentine ilişkin ispat kuralı uygulamada patentlerle ilgilidir.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Dava süreleri · Tazminat hesabı · Patent hakkının kapsamı · Patent hükümsüzlük davası · Gümrükte taklit ürün