Biyoteknolojik buluşlar Türkiye’de patentle korunabilir; ancak SMK m.82/3 bazı konuları açıkça dışarıda bırakır. Bitki çeşitleri, hayvan ırkları ve bitki veya hayvan üretimine yönelik esas olarak biyolojik işlemler patentlenemez; mikrobiyolojik işlemler ve bunların ürünleri ise bu yasağın dışındadır (SMK m.82/3-b). İnsan bedeni ve gen dizisi dahil öğelerinin sadece keşfi, insan klonlama, insan eşey hattının genetik kimliğini değiştirme ve insan embriyosunun sınai veya ticari kullanımı da patent konusu olamaz (SMK m.82/3-ç, d). Biyoteknolojik buluşlar faydalı modelle hiç korunmaz (SMK m.142/3-c).
Biyolojik materyal tarifnamede yeterince anlatılamıyorsa buluşun açıklanması için materyalin bir tevdi kuruluşuna yatırılması gerekir. Türkiye bu tevdiin uluslararası tanınması için Budapeşte Anlaşmasına katılmıştır (SMK m.92/2-3; Yön. m.81). Bu yazıda neyin patentlenebildiğini, tevdi şartlarını, sürelerini ve gen dizisi listelerine ilişkin kuralı anlatıyoruz. Genel patentlenemeyen konular (yazılım, iş yöntemi, teşhis ve tedavi yöntemleri) için SMK m.82 patentlenemeyen konular yazısına bakabilirsiniz.
Ne patentlenir, ne patentlenemez?
Temel kural değişmez: teknolojinin her alanındaki buluşa yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir (SMK m.82/1). Sanayiye uygulanabilirlik tarım dahil herhangi bir sanayi dalında üretilebilme veya kullanılabilme demektir (SMK m.83/6). Biyoteknolojide sınırı çizen hükümler şunlardır:
| Konu | Durum | Dayanak |
|---|---|---|
| Bitki çeşidi, hayvan ırkı | Patent verilmez | SMK m.82/3-b |
| Melezleme veya seleksiyon gibi tamamen doğal olaydan oluşan üretim usulü | Patent verilmez (esas olarak biyolojik işlem) | SMK m.82/3-b, 82/5 |
| Mikrobiyolojik işlem ve bu işlemle elde edilen ürün | Yasağın dışında, şartları taşırsa patentlenebilir | SMK m.82/3-b, 82/5 |
| İnsan bedeni veya gen dizisinin sadece keşfi | Patent verilmez | SMK m.82/3-ç |
| Gen dizisi içeren buluş | Fonksiyon ve sanayiye uygulanabilirlik açıklanırsa değerlendirilebilir | Yön. m.80/1 |
| İnsan klonlama, eşey hattı değişikliği, embriyonun ticari kullanımı | Patent verilmez | SMK m.82/3-d |
| Önemli tıbbi fayda olmadan hayvana acı çektiren genetik değişiklik ve bu yolla elde edilen hayvan | Patent verilmez | SMK m.82/3-d |
| İnsan veya hayvana uygulanan teşhis ve tedavi yöntemi | Patent verilmez; bu yöntemlerde kullanılan ürünler hariç | SMK m.82/3-c, 82/6 |
| Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluş | Patent verilmez | SMK m.82/3-a, 82/4 |
Kanun "mikrobiyolojik işlem" kavramını geniş tanımlar: mikrobiyolojik materyal içeren, mikrobiyolojik bir materyalle gerçekleştirilen veya sonucunda mikrobiyolojik materyal oluşan her işlem bu kapsamdadır (SMK m.82/5). "Esas olarak biyolojik işlem" ise melezleme ya da seleksiyon gibi tamamen doğal bir olaydan oluşan bitki veya hayvan üretim usulüdür (aynı fıkra).
Patent Başvuru Kılavuzu 2026 bu ayrımı bir örnekle anlatır: soğuğa dayanıklılık geni içeren belirli bir mısır çeşidi patentlenemez, ancak bu geni içeren mısır bitkisi patentlenebilir. Kılavuz ayrıca bitki çeşitlerinin ve hayvan ırklarının Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından tescil edildiğini hatırlatır (Patent Kılavuzu 2026 s.7). Yeni bitki çeşidi için yol ıslahçı hakkıdır; ayrıntı için bitki ıslahçı hakkı yazısına bakın.
Faydalı model neden uygun değil?
Faydalı model, patentten daha kısa ve daha hızlı bir koruma sağlar; ancak SMK m.142/3 bazı alanları tamamen dışarıda bırakır. Biyoteknolojik buluşlar, kimyasal ve biyolojik maddeler ile usuller, eczacılıkla ilgili maddeler ve genel olarak usul buluşları faydalı modelle korunmaz (SMK m.142/3-a, b, c, ç). Patent Kılavuzu 2026 biyoteknolojik buluşa örnek olarak rekombinant DNA teknolojisiyle elde edilen ürünleri ve üretim usullerini gösterir (s.7). Bu alanda tek ulusal yol patenttir. Faydalı modelin genel kuralları için faydalı model nedir yazısına bakabilirsiniz.
Biyolojik materyalin tevdi edilmesi
Yönetmelik biyolojik materyali, genetik bilgi içeren ve kendi kendine üreyebilen ya da bir biyolojik sistemde üretilebilen herhangi bir madde olarak tanımlar (Yön. m.3/1-b). Patentte buluşun, alandaki bir uzmanın uygulayabileceği açıklıkta anlatılması şarttır (SMK m.92/1). Materyal kamuya erişilebilir değilse ve yazıyla yeterince tanımlanamıyorsa, aşağıdaki üç koşul yerine getirildiğinde açıklama yeterli sayılır (SMK m.92/2; Yön. m.81/1):
- Tevdi: Materyalin bir örneği, Budapeşte Anlaşmasına uygun olarak kurulmuş veya Kurumun tanıdığı yetkili bir tevdi kuruluşuna başvuru tarihinde veya daha önce verilmiş olmalıdır (Yön. m.81/1-a).
- Karakteristik bilgiler: Başvuru, başvuru tarihinde başvuru sahibinin ulaşabildiği karakteristik özellik bilgilerini içermelidir (Yön. m.81/1-b).
- Kuruluş adı ve erişim numarası: Tevdi kuruluşunun adı ve materyale verilen erişim numarası başvuruda belirtilmelidir (Yön. m.81/1-c).
Tevdi tarihi başvuru tarihinden sonra olamaz. Bu nedenle tevdi işlemini başvuru takviminizin en başına koyun; başvurudan sonra yapılan tevdi bu koşulu karşılamaz.
Kuruluş adı ve erişim numarası ne zamana kadar verilir?
Üçüncü koşuldaki bilgiler, aşağıdaki sürelerden hangisi önce sona eriyorsa o süre içinde verilir (Yön. m.81/3):
- Başvuru veya varsa rüçhan tarihinden itibaren 16 ay içinde; bu süre içinde sunulamazsa yayım için teknik hazırlıklar tamamlanmadan önce.
- Başvuru sahibi erken yayım talep etmişse bu talep tarihine kadar (SMK m.97/1).
- SMK m.102/2 uyarınca bir üçüncü kişinin dosyayı inceleme hakkı doğduğuna dair Kurum bildiriminden itibaren 1 ay içinde.
Materyal erişilemez hale gelirse
Tevdi edilen materyal tevdi kuruluşunda erişilebilir olmaktan çıkarsa, Budapeşte Anlaşmasına uygun şekilde yeniden tevdi edilir ve kuruluşun verdiği alındı belgesinin sureti, patent başvurusu veya belgesinin numarası belirtilerek tevdi tarihinden itibaren 4 ay içinde Kuruma gönderilir. Bu yapılırsa erişimin kesintiye uğramadığı kabul edilir (SMK m.92/3; Yön. m.81/2).
Üçüncü kişilerin materyale erişimi
Kuruluş adı ve erişim numarasının Kuruma verilmesiyle başvuru sahibi, materyalin kamunun erişimine sunulmasına koşulsuz ve geri dönülemez şekilde rıza göstermiş sayılır (Yön. m.81/4). Materyal başvurunun yayımından itibaren talep eden herkesin erişimine açıktır (Yön. m.81/5). Örnek, talep edenin materyali veya ondan türetilen materyali üçüncü kişilere vermeyeceğini ve yalnızca deneysel amaçla kullanacağını taahhüt etmesi koşuluyla verilir; zorunlu lisans kapsamında kullanımda bu taahhüt aranmaz (Yön. m.81/6). Talep, ilan edilen formla Kuruma yapılır ve patentin verilmesinden sonra da yapılabilir (Yön. m.81/7). Zorunlu lisans için zorunlu lisans yazısına bakabilirsiniz.
Mikroorganizmalarla ilgili buluşlarda yayımla başlayan geçici koruma, mikroorganizmanın erişilebilir hale gelmesinden itibaren başlar (SMK m.97/6).
Budapeşte Anlaşması ne sağlar?
Budapeşte Anlaşması, patent işlemleri amacıyla mikroorganizmaların tevdi edilmesinin uluslararası kabulü için bir birlik kurar (Budapeşte m.1). Türkiye’nin katılımı 5/8/1997 tarihli ve 97/9731 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına dayanır (SMK m.92/3). Uygulamada anlamı şudur: taraf devletler, bir uluslararası tevdi kurumunda yapılan tevdii, bu kurumun belirlediği tevdi tarihini ve verilen numunenin mikroorganizma numunesi olduğunu kabul eder (Budapeşte m.3/1-a). Böylece aynı buluş için birçok ülkede başvuru yapılacaksa her ülkede ayrı tevdi gerekmez. Taraf devlet, tevdi makbuzunun bir kopyasını isteyebilir (m.3/1-b) ve Anlaşmada düzenlenenler dışında ek kural koyamaz (m.3/1-c).
- Yeni tevdi: Uluslararası tevdi kurumu, örneğin mikroorganizma artık yaşamadığı için numune veremezse bunu tevdi edene bildirir; tevdi eden, ilk materyalin yerine yeni tevdi yapabilir. Yeni tevdi, bildirimin alınmasından sonraki 3 ay içinde ve aynılık beyanıyla yapılırsa ilk tevdi tarihinde yapılmış gibi işlem görür (Budapeşte m.4/1).
- İhracat ve ithalat kısıtlamaları: Taraf devletler, tevdi amaçlı mikroorganizmalara kısıtlamanın yalnız ulusal güvenlik, sağlık veya çevre tehlikesi açısından gerekliyse uygulanmasının arzu edildiğini kabul eder (Budapeşte m.5).
- Uluslararası tevdi kurumu statüsü: Kurum sürekli, tarafsız, gerekli personel ve tesise sahip olmalı, gizlilik kurallarına uymalı ve numune verebilmelidir (Budapeşte m.6/2). Statü, taraf devletin WIPO Genel Müdürüne yaptığı bildirimle kazanılır (m.7).
Gen dizisi ve dizi listesi kuralları
Bir gen dizisinin veya kısmi gen dizisinin sanayiye uygulanabilirliği ve fonksiyonu tarifname veya istemlerde açıklanmalıdır (Yön. m.80/1). Yalnızca diziyi bulmak, SMK m.82/3-ç anlamında "sadece keşif" sayılabilir; fonksiyonun ve sanayide kullanımın açıklanması bu yüzden önemlidir.
- Başvuruda nükleotid veya amino asit dizisi açıklanıyorsa tarifname, WIPO’nun yürürlükteki standardına uygun bir dizi listesi içerir. Liste, tarifnameden sonra "dizi listesi" başlığıyla ayrı sayfada, başvuruyla birlikte ve elektronik ortamda verilir (Yön. m.80/2).
- Başvuru tarihinden sonra verilen dizi listesi tarifnamenin parçası kabul edilmez (Yön. m.80/5). Sonradan eklenen listeyle koruma kapsamını genişletemezsiniz.
- Kurum, 1 Temmuz 2022’den itibaren patent başvurusunun parçası olan tüm biyolojik dizi listelerinin WIPO ST.26 standardına uygun olmasını istemektedir (TÜRKPATENT duyurusu, 01.07.2022). Listeyi hazırlamak için WIPO Sequence aracı önerilir.
Patent sahibinin hakkının sınırı: çiftçi istisnası
Biyolojik ürünlerde patent hakkının kapsamı da özel bir sınır taşır. 5042 sayılı Kanunda tanımlanan küçük çiftçi, patent sahibince veya onun izniyle satılan patentli üründen elde ettiği çoğaltım materyalini kendi arazisindeki yeni üretim için kullanabilir (SMK m.85/4). Çiftçi, patent sahibince veya onun izniyle satılan patentli damızlık veya hayvan üreme materyalini de tarım amaçlı kullanabilir (SMK m.85/5; usul Yön. m.118). Hakkın genel kapsamı ve diğer sınırları için patent hakkının kapsamı yazısına bakabilirsiniz.
Başvurudan önce kontrol listesi
- Buluşun bitki çeşidi veya hayvan ırkı mı, yoksa bir mikrobiyolojik işlem veya ürün mü olduğunu belirleyin (SMK m.82/3-b).
- Biyolojik materyal tarifle anlatılamıyorsa tevdii başvuru tarihinden önce tamamlayın ve erişim numarasını alın (Yön. m.81/1).
- Dizi listesini ST.26 biçiminde hazırlayıp başvuruyla birlikte verin (Yön. m.80/2, 80/5).
- Gen dizisinin fonksiyonunu ve sanayide nasıl kullanılacağını tarifnamede açıkça yazın (Yön. m.80/1). İstem yazımı için istem ve tarifname yazısına bakın.
- Buluşu kongrede veya makalede açıklamadan önce başvuru yapın; etkisiz açıklama istisnası sınırlıdır. Ayrıntı: buluşu yayımladım, patent alabilir miyim?
- Yurt dışında da başvuru düşünüyorsanız 12 aylık rüçhan süresini planlayın: rüçhan hakkı rehberi ve PCT yazısı.
Sık Sorulan Sorular
Yeni geliştirdiğim bitki çeşidini patentle koruyabilir miyim?
Hayır. Bitki çeşitleri patent konusu değildir (SMK m.82/3-b). Bitki çeşidi için yol 5042 sayılı Kanundaki ıslahçı hakkıdır. Ancak çeşide bağlı olmayan bir teknik özellik, örneğin belirli bir geni içeren bitki veya mikrobiyolojik bir üretim usulü, şartları taşırsa patentle korunabilir (Patent Kılavuzu 2026 s.7).
Bir gen dizisini ilk kez belirledim; patent alabilir miyim?
Dizinin sadece keşfi patentlenemez (SMK m.82/3-ç). Dizinin fonksiyonu ve sanayiye uygulanabilirliği açıklanırsa buluş değerlendirmeye girebilir (Yön. m.80/1). Sonuç yenilik ve buluş basamağı incelemesine bağlıdır; hiçbir kaynak tescili kesin kılmaz.
Tevdii başvurudan sonra yapsam olur mu?
Olmaz. Tevdi başvuru tarihinde veya daha önce yapılmış olmalıdır (Yön. m.81/1-a). Sonradan yalnızca kuruluş adı ve erişim numarası gibi bilgiler Yön. m.81/3’teki süreler içinde tamamlanabilir.
Türkiye’de yaptığım tevdi yurt dışındaki başvurularda geçerli olur mu?
Tevdi Budapeşte Anlaşması kapsamındaki bir uluslararası tevdi kurumunda yapıldıysa, Anlaşmaya taraf devletler bu tevdii ve tarihini kabul eder (Budapeşte m.3/1-a). Hedef ülkenin Anlaşmaya taraf olup olmadığını ve kurumun materyal türünü kabul edip etmediğini WIPO’dan kontrol edin.
Biyoteknoloji buluşu için faydalı model daha hızlı olmaz mı?
Biyoteknolojik buluşlar faydalı modelle korunmaz (SMK m.142/3-c). Bu alanda başvuru türü olarak patent seçilmelidir. Patent sürecinin aşamaları için patent nedir rehberine bakabilirsiniz.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Patentlenemeyen konular · Bitki ıslahçı hakkı · Faydalı model nedir? · Patent istemleri nasıl yazılır? · Yurt dışında koruma yolları