Yedek parçanın görünümü tasarım olarak korunabilir, ancak bu korumanın kanunda yazılı üç sınırı vardır. Birincisi, birleşik bir ürünün parçası ancak takıldıktan sonra son kullanıcının normal kullanımında görünüyorsa korunur (SMK m.56/2-3). İkincisi, başka bir ürüne mekanik olarak bağlanmak için belirli biçim ve boyutta üretilmesi zorunlu olan görünüm özellikleri koruma dışındadır (SMK m.58/4-c). Üçüncüsü, birleşik ürüne orijinal görünümünü yeniden kazandırmak için yapılan onarımda, kaynak konusunda yanıltmamak şartıyla, tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihten üç yıl sonra parçanın kullanılması tasarım hakkının ihlali sayılmaz (SMK m.59/4).
Bu yazıda bu sınırları otomotiv, beyaz eşya ve makine yedek parçası üreten ya da satan işletmelerin gözünden, Kanun, Yönetmelik ve Tasarım İnceleme Kılavuzu 2026 üzerinden anlatıyoruz. Tasarım tescilinin genel işleyişi için tasarım tescili nedir yazısına, tescile itiraz ve hükümsüzlük yolları için tasarım itiraz ve hükümsüzlük rehberine bakabilirsiniz.
Birleşik ürün ve parça: Kanun neyi kastediyor?
SMK birleşik ürünü "sökülüp takılma yoluyla değiştirilebilen veya yenilenebilen parçalardan oluşan ürün" olarak tanımlar (SMK m.55/3). Ürün tanımı da birleşik ürünü ve onu oluşturan parçaları açıkça sayar (SMK m.55/2). Yani bir otomobil kapısı, bir buzdolabı rafı veya bir süpürge haznesi, kendi başına tasarım başvurusuna konu olabilir.
Kurum, neyin "parça" sayılacağı konusunda Tasarım İnceleme Kılavuzu 2026'da örnekler verir. Bu ayrım önemlidir, çünkü görünürlük şartı yalnız birleşik ürün parçaları için aranır:
| Ürün | Kılavuzdaki niteleme | Sonuç |
|---|---|---|
| Yazıcı kartuşu | Sarf malzemesi; yazıcı kartuşsuz da bitmiş üründür | Parça sayılmaz, görünmese de tescil edilebilir |
| Otomobil bujisi | Bujisiz otomobil bitmiş ürün değildir | Parçadır, normal kullanımda görünür olmalıdır |
| Dekoratif eklentiler | Genel olarak aksesuar | Parça olarak değerlendirilmez |
| Mantolama yalıtım malzemesi | Tek başına satılan bitmiş ürün, sökülüp takılmaz | Parça değildir |
| Kaynaklı, perçinli, yapıştırılmış bileşen | Sökülüp takılma yoktur | Birleşik ürün parçası sayılmaz |
Tablodaki nitelemeler Kılavuzun örnekleridir (Tasarım İnceleme Kılavuzu 2026, birleşik ürünler bölümü). Kılavuz kendisini kanun veya yönetmelik niteliğinde görmez; mevzuata aykırı olmadıkça Kurumun inceleme uygulamasını yansıtır.
Görünmeyen parçalar neden korunmaz?
Kanuna göre birleşik ürün parçasının tasarımı, ancak iki şartla yeni ve ayırt edici kabul edilir: parça takıldığında birleşik ürünün normal kullanımında görünür olmalı ve görünür özellikleri yenilik ile ayırt edicilik şartlarını karşılamalıdır (SMK m.56/2). "Normal kullanım", bakım, servis ve onarım işleri hariç, son kullanıcının kullanımıdır (SMK m.56/3). Kaputun altındaki bir motor bileşenini servis teknisyeninin görmesi bu şartı karşılamaz.
Kurum bu şartı başvuru aşamasında kendisi inceler. Kılavuza göre normal kullanımda hiçbir özelliği görünmeyen parçaya ilişkin başvuru Tasarımlar Dairesi Başkanlığınca resen reddedilir. Kılavuzdaki uygulama şöyle özetlenebilir:
| Durum | Kurum uygulaması | Kılavuz örneği |
|---|---|---|
| Parçanın hiçbir özelliği görünmüyor | Başvuru reddedilir | Kazan muhafazası içindeki ısı eşanjörü |
| Parça kısmen görünüyor | Karşılaştırma yalnız görünen kısımlarla yapılır | Çim biçme makinesi motoru: taban kıyaslanmaz |
| Yalnız görünen form istenmiş | Tescil edilebilir | Paten çeliğinin yandan görünen boşluklu formu |
| Şeffaf muhafaza içinde gerçekten görünüyor | Korunur | Siklon süpürgede toz haznesi |
| "Şeffaf kap kullanılırsa görünür" iddiası | Teorik iddia dikkate alınmaz | - |
Patlamış (exploded) ve kesit görünümler başvuruda kullanılabilir, ancak bunlar korumayı genişletmez: korunan yine normal kullanımda görünen parçalardır (CP6 Ortak Bildirge; Tasarım İnceleme Kılavuzu 2026).
Bağlantı parçaları: must-fit kuralı ve modüler sistem istisnası
Bir ürünün başka bir ürüne mekanik olarak monte edilmesi veya bağlanması için belirli biçim ve boyutta üretilmesi zorunluysa, bu zorunlu görünüm özellikleri korunmaz (SMK m.58/4-c). Kılavuz örnek olarak tornavida ucu, ampul metal başlığı ve mobilya çekmece rayını verir. Bunlar, başka alternatif şekli olmayan ve bağlantıyı sağlayan özellikler dışında unsur içermeyen tasarımlardır.
Buna yakın bir kural da teknik fonksiyondur: ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri de koruma dışındadır (SMK m.58/4-b). Kılavuza göre ölçüt "estetik kaygı" bulunup bulunmadığıdır; bir kısmın zorunlu olması bütün ürünü korumadan çıkarmaz, bunun için bütün özelliklerin teknik zorunluluk taşıması gerekir.
Kuralın bir istisnası vardır: yenilik ve ayırt edicilik şartlarını karşılamak kaydıyla, modüler bir sistemde birimlerin birbirleriyle çeşitli biçimlerde bağlantı kurmasını sağlayan tasarımlar korunur (SMK m.58/5). Kılavuzun örneği yapbozdur. Oyuncak blok, modüler raf veya birbirine geçen döşeme gibi ürünlerde bağlantı biçimi bu istisna kapsamında değerlendirilebilir.
Onarım istisnası: 3 yıl kuralı nasıl işler?
Yedek parça piyasası için en önemli hüküm SMK m.59/4'tür. Buna göre birleşik ürünün görünümüne bağımlı parçaların, birleşik ürüne orijinal görünümünü yeniden kazandırmak üzere onarım amacıyla ve parçaların kaynağı konusunda yanıltıcı olmamak şartıyla, tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihten üç yıl sonra kullanılması tasarım hakkının ihlali sayılmaz. Şartlar birlikte aranır:
- Görünüme bağımlılık: Parça, birleşik ürünün görünümüne bağımlı olmalıdır; örneğin aracın orijinal çizgisine uymak zorunda olan bir çamurluk veya far camı.
- Onarım amacı: Kullanım, ürüne orijinal görünümünü yeniden kazandırmak içindir. Aynı parçayı başka bir ürünün süsü olarak satmak bu amaca girmez.
- Kaynak konusunda yanıltmama: Parçanın orijinal üreticiden geldiği izlenimi verilmemelidir. Ambalajda, ilanda ve faturada kim tarafından üretildiği açık olmalıdır.
- Süre: Üç yıl, tescil veya başvuru tarihinden değil, tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihten başlar.
Kanunda bir de eşdeğer parça hükmü vardır: Bakanlıkça yayımlanan eşdeğer parçaların, dördüncü fıkra kapsamında ve tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl içinde kullanımı da ihlal sayılmaz (SMK m.59/5). Kanun metninde bakanlık adı "Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı" olarak geçer. Yararlandığımız kaynaklarda eşdeğer parça listesinin kendisi bulunmuyor; bir parçanın listede olup olmadığını ilgili bakanlığın güncel yayınından doğrulamanız gerekir.
| Dönem | Durum | Dayanak |
|---|---|---|
| Piyasaya ilk sürülmeden önce | Onarım istisnası yok | SMK m.59/1, 59/4 |
| İlk sürülmeden itibaren 3 yıl içinde | Yalnız Bakanlıkça yayımlanan eşdeğer parça, m.59/4 şartlarıyla | SMK m.59/5 |
| İlk sürülmeden 3 yıl sonra | Görünüme bağımlı parça, onarım amacı ve yanıltmama şartıyla serbest | SMK m.59/4 |
Hak kapsamının diğer sınırları
Onarım istisnası dışında tasarım hakkının kapsamı dışında kalan fiiller de vardır (SMK m.59/3): özel amaçla sınırlı, ticari amaç taşımayan fiiller; deneme amaçlı fiiller; dürüstlük kurallarına uygun ve kaynak gösterilen eğitim veya referans amaçlı çoğaltmalar; Türkiye'de geçici olarak bulunan yabancı kayıtlı deniz ve hava taşıtlarındaki ekipman, bu araçların onarımı için ithal edilen yedek parça ve aksesuarlar ile onarım fiilleri. Ayrıca başvurudan önce, bağımsız olarak geliştirdiği tasarımı iyiniyetle ve ticari amaçla ülkede kullanan kişinin önceki kullanım hakkı saklıdır (SMK m.60).
Yedek parça satıcısı genellikle markayla da karşılaşır. Marka sahibi, üçüncü kişilerin dürüstçe ve ticari hayatın olağan akışı içinde, özellikle aksesuar, yedek parça veya eşdeğer parça ürünlerinde kullanım amacını belirtmek için markayı kullanmasını engelleyemez (SMK m.7/5-c). "X marka araçlarla uyumludur" gibi bir ifade bu kapsamda değerlendirilebilir; logonun ürüne orijinalmiş gibi basılması ise farklıdır. Ayrıntı için marka hakkının kapsamı ve sınırları yazısına bakın.
İhlal iddiasıyla karşılaşırsanız
Tasarım hakkına tecavüz SMK m.81'de düzenlenir; talepler, tazminat ve ihtiyati tedbir için m.149-159 uygulanır. SMK'da hapis ve adli para cezası yalnız marka için öngörülmüştür (SMK m.30); tasarım tecavüzünde yol hukuk davasıdır. Savunma tarafında ise şu sorular önemlidir: parça normal kullanımda görünüyor mu, bağlantı özellikleri must-fit mi, piyasaya ilk sürülmeden itibaren 3 yıl geçti mi ve kaynak açıkça belirtiliyor mu? Bu değerlendirme somut ürüne ve belgelere bağlıdır; dava veya ihtarname söz konusuysa bir avukat ya da patent vekiliyle çalışın. Dava türleri ve süreler için fikri ve sınai haklar mahkemesi rehberine, tazminat için tecavüz tazminatı yazısına bakabilirsiniz.
Parçanın görünümü değil de işleyişi yenilikçiyse, koruma için tasarım yerine patent veya faydalı model yolunu düşünmek gerekir; Kılavuz, üretim yöntemi, teknik fayda ve fonksiyonel özelliklerin tasarım korumasına girmediğini hatırlatır.
Sık Sorulan Sorular
Orijinal yedek parçanın birebir kopyasını üretebilir miyim?
Tescilli tasarımın izinsiz üretimi tasarım hakkının kapsamındadır (SMK m.59/1). İstisna ancak parça birleşik ürünün görünümüne bağımlıysa, kullanım onarım amaçlıysa, kaynak konusunda yanıltma yoksa ve tasarımın piyasaya ilk sürülmesinden üç yıl geçmişse uygulanır (SMK m.59/4). Bu şartlar oluşmadan üretim risklidir.
Motorun içindeki bir parçayı tasarım olarak tescil ettirebilir miyim?
Parça son kullanıcının normal kullanımında hiç görünmüyorsa hayır; Kurum bu başvuruyu resen reddeder (SMK m.56/2-3; Tasarım İnceleme Kılavuzu 2026). Bakım veya servis sırasında görünmesi yeterli değildir.
Üç yıllık süre ne zaman başlar?
Kanun, tasarımın piyasaya ilk sürüldüğü tarihi esas alır (SMK m.59/4). Bu tarih başvuru veya tescil tarihinden farklı olabilir; ispatı için tasarım sahibinin ilk satış veya tanıtım kayıtları önem taşır.
Bağlantı yeri standart olan bir parçanın tescili geçerli mi?
Kurum must-fit hâlini başvuruda incelemez, bu yüzden tescil yapılmış olabilir. Zorunlu bağlantı özellikleri koruma dışıdır (SMK m.58/4-c); bu gerekçe yayımdan itibaren 3 ay içinde itirazla veya sonrasında hükümsüzlük davasıyla ileri sürülebilir (SMK m.67/2, 77/1-a).
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Tasarım tescili nedir · Tasarım itiraz ve hükümsüzlük · Tescilsiz tasarım koruması · Tasarım görsel anlatım kuralları · Marka hakkının sınırları