Hakkın tükenmesi, bir ürün hak sahibi tarafından veya onun izniyle piyasaya sunulduktan sonra, o ürünle ilgili sonraki fiillerin artık sınai mülkiyet hakkının kapsamı dışında kalması demektir. Kural SMK'nın ortak hükümleri arasındaki m.152'de yer alır: "Sınai mülkiyet hakkı korumasına konu ürünlerin, hak sahibi veya onun izni ile üçüncü kişiler tarafından piyasaya sunulmasından sonra bu ürünlerle ilgili fiiller hakkın kapsamı dışında kalır."
Paralel ithalat ise genel olarak, orijinal bir ürünün hak sahibinin yetkili dağıtım kanalı dışından, başka bir ülkeden getirilmesi için kullanılan bir ifadedir. Bu yazıda yalnızca Kanun metninin ne söylediğini ve neyi söylemediğini aktarıyoruz. Kaynaklarımızda paralel ithalatın Türkiye'de serbest olup olmadığını belirleyen bir mahkeme kararı veya resmî açıklama yoktur; bu nedenle bu soruya kesin bir cevap vermiyoruz.
SMK m.152 ne diyor?
| Fıkra | Hüküm | Kimi kapsar |
|---|---|---|
| m.152/1 | Hak sahibi veya izniyle piyasaya sunulmuş ürünlerle ilgili sonraki fiiller hakkın kapsamı dışında kalır | Tüm sınai mülkiyet hakları (marka, patent, faydalı model, tasarım) |
| m.152/2 | Marka sahibi, bu ürünlerin üçüncü kişilerce değiştirilerek veya kötüleştirilerek ticari amaçlı kullanılmasını önleme hakkına sahiptir | Yalnızca marka sahibi |
Madde SMK'nın Beşinci Kitabı'nda, "Ortak Hükümler" kısmındadır; bu yüzden ilk fıkra yalnız markalar için değil, korunan ürünlerin tamamı için yazılmıştır. İkinci fıkradaki istisna ise açıkça "marka sahibi" için öngörülmüştür.
Tükenmenin unsurları
- Somut ürün: Kural, "bu ürünlerle ilgili fiiller" ifadesini kullanır. Tükenen, piyasaya sunulmuş belirli ürünler üzerindeki haktır; markanın veya patentin kendisi ortadan kalkmaz.
- Hak sahibinin rızası: Ürün hak sahibi tarafından ya da onun izniyle piyasaya sunulmuş olmalıdır. İzinsiz üretilmiş ürünler (taklit) bu kapsama girmez; bunlar SMK m.29 ve m.30 anlamında tecavüz ve marka için suç konusu olabilir.
- Piyasaya sunulma: Tükenme, piyasaya sunulmadan "sonra" gerçekleşir. Kanun piyasaya sunulmayı ayrıca tanımlamaz.
- Sonraki fiiller: Bu ürünlerin yeniden satışı gibi sonraki fiiller hakkın kapsamı dışında kalır; marka sahibinin m.152/2'deki önleme hakkı saklıdır.
Kanunun söylemediği şey: coğrafi kapsam
Paralel ithalat tartışmasının özü, ürünün nerede piyasaya sunulduğudur. SMK m.152 bu konuda bir yer belirtmez; metinde "Türkiye'de" ifadesi geçmez. Karşılaştırma için, SMK'dan önce yürürlükte olan mülga düzenlemelerin metinleri şöyledir:
| Mülga düzenleme | İlgili ifade |
|---|---|
| 556 sayılı KHK m.13 (marka) | "... marka sahibi tarafından veya onun izni ile Türkiye'de piyasaya sunulmasından sonra ..." |
| 554 sayılı KHK m.24 (tasarım) | "... tasarım hakkı sahibi tarafından veya onun onayı ile Türkiye'de piyasaya sürülmesinden sonra ..." |
| 551 sayılı KHK m.76 (patent) | "Patent sahibi veya onun izni ile Türkiye'de satışa sunulmuş olan patentli ürünlerle ilgili fiiller ..." |
| 6769 sayılı SMK m.152 (yürürlükte) | "... hak sahibi veya onun izni ile üçüncü kişiler tarafından piyasaya sunulmasından sonra ..." |
Metinler arasındaki bu fark nesnel bir tespittir. Ancak farkın uygulamada ne anlama geldiği (tükenmenin yalnız Türkiye'deki satışla mı, yoksa yurt dışındaki satışla da mı gerçekleştiği) yorum ve yargı kararı gerektirir. TÜRKPATENT'in marka özet kaynakları da "tükenmenin coğrafi kapsamı"nı açıklama bulunmayan konular arasında sayar. Bu yazı bu konuda bir sonuç çıkarmaz.
Uluslararası tarafta TRIPS Anlaşması'nın 6 ncı maddesi (Türkçe metindeki başlığıyla "Son Bulma") uyuşmazlık çözümü amacıyla Anlaşmadaki hiçbir hükmün fikri mülkiyet haklarının son bulması meselesine ilişkin olarak kullanılamayacağını söyler. Bu madde, tükenmenin ulusal mı uluslararası mı olacağını belirlemez.
İthalat SMK'da nerede geçiyor?
Tükenme dışında, ithalatın hak sahibine sağlanan yetkiler arasında sayıldığını bilmek gerekir:
- Marka: İşareti taşıyan malın ithal ya da ihraç edilmesi, marka sahibinin önleyebileceği kullanımlar arasındadır (SMK m.7/3-c). Taklit edildiğini bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde tecavüz yoluyla kullanılan markayı taşıyan ürünleri ithal işlemine tabi tutmak tecavüz sayılır (SMK m.29/1-c).
- Patent: Patent konusu ürünün izinsiz ithal edilmesi önlenebilir (SMK m.85/2-a). Patent sahibi, ürünlerin ithal veya yerli üretim olmasına bakılmaksızın patent hakkından yararlanır (SMK m.85/1).
- Ceza: Başkasına ait marka hakkına iktibas veya iltibas suretiyle tecavüz ederek mal ithal eden kişi için hapis ve adli para cezası öngörülür (SMK m.30/1). Ayrıntı için marka taklidi cezası yazısına bakın.
Bu hükümler ile m.152'nin birlikte nasıl uygulanacağı, ürünün orijinal olup olmadığına ve hak sahibinin rızasına bağlıdır. Orijinal ürün iddiası olan bir ithalatta somut olayın hukuki değerlendirmesini bir avukata bırakmanız gerekir.
Marka sahibinin m.152/2 kapsamındaki hakkı
Ürün tükenme kapsamında olsa bile marka sahibi, üçüncü kişilerin bu ürünleri değiştirerek veya kötüleştirerek ticari amaçla kullanmasını önleyebilir. Kanun hangi işlemlerin "değiştirme" veya "kötüleştirme" sayılacağını tek tek saymaz. Bu nedenle yeniden ambalajlama, etiket değiştirme gibi işlemlerin bu kapsamda olup olmadığına dair genel bir kural veremiyoruz; değerlendirme somut olaya ve mahkemeye bağlıdır. Hakkın itibarına zarar veren kullanımlar için ayrıca SMK m.150/2'deki itibar tazminatı düzenlemesi vardır; bkz. tazminat hesabı yazısı.
Tükenmeye yakın diğer sınırlar
| Hüküm | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| Kişisel kullanım | Hak sahibi, tecavüz eden tarafından piyasaya sürülmüş ürünleri kişisel ihtiyaçları ölçüsünde elinde bulunduran veya kullananlara karşı SMK davalarını açamaz, şikâyette bulunamaz | SMK m.153/1 |
| Tazminat ödenen ürünler | Hak sahibinin tazminat aldığı ve elkoymadığı ürünleri ticari amaçla kullananlara karşı da dava ve şikâyet yolu kapalıdır | SMK m.153/2 |
| Patentte önceki kullanıcı | Önceki kullanım hakkı olan kişilerce satışa sunulmuş ürünlerle ilgili fiiller patentin kapsamı dışındadır | SMK m.87/2 |
Gümrük açısından
Gümrükte fikri ve sınai haklara ilişkin tedbirleri düzenleyen Gümrük Genel Tebliği (Fikri ve Sınai Haklar) (Seri No: 1) metninde orijinal ürün veya paralel ithalat konusunda ayrı bir hüküm bulunmamaktadır. Gümrük Kanunu'nun ilgili maddesi ise kaynaklarımızda yer almaz. Başvuru süreci için gümrükte taklit ürün durdurma rehberine bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Hakkın tükenmesi hangi maddede düzenleniyor?
6769 sayılı SMK m.152'de. Madde, Kanunun ortak hükümleri arasında yer alır ve marka, patent, faydalı model ve tasarım için ortak kuraldır; ikinci fıkrası yalnız marka sahibine özgüdür.
Paralel ithalat Türkiye'de serbest mi?
Kaynaklarımız bu soruya cevap vermiyor. SMK m.152 piyasaya sunulmanın yerini belirtmez; mülga KHK'lardaki "Türkiye'de" ifadesi yeni metinde yoktur. Bu farkın nasıl uygulanacağına ilişkin içtihat elimizdeki kaynaklarda bulunmadığından kesin bir şey söyleyemiyoruz.
Tükenme taklit ürünleri de kapsar mı?
Hayır. m.152/1, ürünün hak sahibi veya onun izniyle piyasaya sunulmasını şart koşar. İzinsiz üretilmiş ürünler için SMK m.29 (tecavüz) ve marka için m.30 (ceza) hükümleri gündeme gelir.
İkinci el satış tükenme kapsamında mı?
Hak sahibi veya izniyle piyasaya sunulmuş bir ürünün sonraki satışı m.152/1'deki "bu ürünlerle ilgili fiiller" kapsamındadır. Ancak ürün değiştirilmiş veya kötüleştirilmişse marka sahibinin m.152/2'deki önleme hakkı saklıdır.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: TÜRKPATENT ve sınai mülkiyet rehberi · Marka hakkının kapsamı ve sınırları · Gümrükte taklit ürün · Marka taklidi cezası · Tazminat hesabı · Patent hakkının kapsamı