Mahreç, bir içeriğin nereden geldiğini gösteren ibaredir. Resmî İlan ve Reklam Yönetmeliği'nin 24. maddesi, hangi durumda hangi mahrecin kullanılacağını dört bentte sayar ve bunları zorunlu tutar.
Dört Zorunlu Hâl (m.24/1)
| İçeriğin kaynağı | Yazılacak mahreç | Bent |
|---|---|---|
| Kadroda beyan edilen kişilerce üretilen içerik | İçeriğin sahibi olan fikir işçisinin adı | (a) |
| Kamu kurum ve kuruluşları, belediye ve iştirakleri, mahallî idareler, siyasi partiler, STK'lar tarafından hazırlanan basın açıklaması, bildiri ve bültenler | İlgili kurum ve kuruluşun mahreci | (b) |
| Sözleşmeye bağlanmış olarak, telif veya abonelik ücreti ödenerek temin edilen haberler | İlgili kişinin veya haber ajansının adı | (c) |
| Fikir işçilerince bilgilerin toplanıp derlenerek haberleştirildiği içerikler | "Haber merkezi" ibaresi | (ç) |
Dört bent birlikte okunduğunda mantık netleşir: her içeriğin bir kaynağı vardır ve okur bunu görebilmelidir. Bir haberde imza yoksa, o haberin kim tarafından üretildiği belirsizdir; mevzuat bu belirsizliği kabul etmez.
Neden Önemli? Kendi Üretiminizin Kanıtı
Mahreç yalnız bir biçim kuralı değildir; doğrudan içerik şartlarınızın kanıtıdır. 23. maddenin (e) bendine göre içeriklerin en az altıda birinde, kadroda gösterilen fikir işçileri tarafından yapılan haberlere yer verilmesi zorunludur.
Bu oranı denetimde gösterebilmenin yolu, (a) bendine uygun mahreç kullanımıdır. Hangi haberin kadrolu fikir işçisi tarafından üretildiği mahreçten okunur; mahreç yoksa oran ispatlanamaz.
Yazar istihdam edenler için ek bir şart daha vardır: 7 günde en az bir defa olmak şartıyla, yazarların toplumsal mevzular hakkındaki köşe yazılarına yer verilmesi gerekir. Bu da imzayla belgelenir.
Aktarımda İki Tavan (m.24/2-3)
24. madde, başka kaynaklardan içerik aktarımına izin verir ama iki ayrı sınır koyar:
| Ölçü | Sınır | Fıkra |
|---|---|---|
| Toplam aktarım hacmi | Haber sayısının veya yüzölçümünün %10'unu geçemez | m.24/2 |
| Tek bir haber veya köşe yazısından aktarım | En fazla %30'una yer verilebilir | m.24/3 |
İkinci fıkraya göre internet ortamı ile süreli ya da süresiz yayınlardan, adı ve gerekli diğer bilgiler mahreç olarak belirtilmek şartıyla aktarım yapılabilir. Yani aktarımın şartı mahreçtir; mahreçsiz aktarım baştan usulsüzdür.
Telif Tarafı (m.24/4)
Dördüncü fıkra, aynı fiilin ikinci hukuki boyutunu hatırlatır: alıntı kullanılan içeriklerde, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun ilgili hükümleri gereğince alıntı yapılan yayının adı ve gerekli diğer bilgiler açık olarak belirtilir.
Resmî ilan mevzuatı bakımından mahreç, telif mevzuatı bakımından atıf aranır ve ikisi aynı anda karşılanmalıdır. Telif tarafının ayrıntısını kaynak gösterme yazısında, izin gerekip gerekmediğini izin yazısında ele aldık.
Pratik Yazım Örnekleri
| Durum | Mahreç örneği |
|---|---|
| Kadrolu muhabir haberi | Muhabirin adı ve soyadı |
| Belediye basın bülteni | İlgili belediyenin mahreci |
| Abonelik ile alınan ajans haberi | Haber ajansının adı |
| Derlenerek hazırlanan haber | Haber merkezi |
| Başka yayından aktarım | Aktarılan yayının adı ve gerekli diğer bilgiler |
Benzerlik Kuralıyla İlişkisi
Mahreç, 25. maddedeki benzerlik yasağıyla da bağlantılıdır. Aynı veya ayrı yerdeki iki ya da daha çok süreli yayında benzer içeriğe yer verilemez; ancak benzerliğin tespitinde sözleşmeye bağlanmış içerikler dikkate alınmaz.
Yani ajanstan alınan ve mahreci doğru yazılan bir haberin başka yayınlarda da çıkması benzerlik sayılmaz. Ayrıntısını benzerlik yazısında ele aldık.
Sonuç
Mahreç dört hâlde zorunludur: kadrolu üretimde fikir işçisinin adı, kurum bültenlerinde kurumun mahreci, sözleşmeyle temin edilen haberlerde kişinin veya ajansın adı, derlenerek hazırlanan haberlerde "haber merkezi" ibaresi.
Aktarım mahreç belirtilerek yapılabilir ama toplamda %10, tek içerikten %30 sınırı vardır ve aktarımlar özgün içerik sayılmaz. Mahreç, aynı zamanda kadrolu üretim oranınızın denetimdeki kanıtıdır.