Videodan Kısa Kesit Kullanmak Serbest mi?

Kesitin kanundaki adı: FSEK m.37

Kanun, haber amaçlı kesit kullanımını “Haber” başlıklı 37 nci maddede düzenler. Madde, FSEK’in “Umumi menfaat mülahazasiyle” sayılan serbest kullanım hâlleri arasında yer alır — yani bir istisna hükmüdür, genel bir serbesti değil. Maddenin birebir metni şudur:

Madde 37 – (Değişik: 21/2/2001 - 4630/19 md.)

Haber mahiyetinde olmak ve bilgilendirme kapsamını aşmamak kaydıyla, günlük
hadiselere bağlı olarak fikir ve sanat eserlerinden bazı parçaların işaret, ses
ve/veya görüntü nakline yarayan vasıtalara alınması mümkündür. Bu şekilde alınmış
parçaların çoğaltılması, yayılması, temsil edilmesi veya radyo ve televizyon gibi
araçlarla yayınlanması serbesttir. Bu serbestlik, hak sahibinin hukuki
menfaatlerine zarar verecek şekilde veya eserden normal yararlanmaya aykırı
biçimde kullanılamaz.

Şart 1 — Haber mahiyetinde olmak

Metindeki ilk kayıt “haber mahiyetinde olmak”tır. Bu, kesitin bulunduğu içeriğin bir habercilik ürünü olmasını arar. Kesitin habere hizmet etmesi ile haberin kesite bahane olması arasındaki fark burada belirir. Kanun, kesiti kullananın bir yayın kuruluşu olmasını şart koşmaz; şart, fiilin haber mahiyeti taşımasıdır.

• Kesit, aktarılan olayın kendisini gösteriyor veya olayı doğruluyorsa haber mahiyeti güçlüdür: kazanın güvenlik kamerası görüntüsü, açıklamanın yapıldığı anın kaydı, olay yerinden çekilmiş görüntü.
• Kesit, haber metninde hiç geçmeyen bir sahneyi süslemek için konuyorsa haber mahiyeti zayıflar; bu tipik olarak dekoratif kullanımdır ve m.37 kapsamına girmez.
• Kesit üzerinden mizah, derleme, “en iyi anlar”, tepki videosu veya arşiv nostaljisi üretiliyorsa fiil habercilik değil, işleme veya derlemedir; bunlar m.6 ve m.21 kapsamına girer, m.37’ye değil.
• Haber mahiyeti, başlığa “haber” yazmakla kazanılmaz. Metnin bir olayı, tarihi, kaynağı ve doğrulamayı taşıyıp taşımadığına bakılır.

Şart 2 — Bilgilendirme kapsamını aşmamak

İkinci kayıt “bilgilendirme kapsamını aşmamak”tır. Bu, m.37’nin ölçü hükmüdür ve kanunun süre yerine koyduğu ölçüttür. Soru şudur: Okuru bilgilendirmek için gereken parça hangisidir? Bu parçanın ötesine geçen her saniye, kapsamın dışına çıkar.

• Ölçü, kesitin uzunluğu değil, kesitin taşıdığı bilgi yüküdür. Bir açıklamanın haber değeri taşıyan cümlesi otuz saniye sürüyorsa otuz saniye bilgilendirmedir; aynı açıklamanın öncesindeki jenerik değildir.
• Bir maçın golü haberdir; maçın tamamı bilgilendirme kapsamı değildir. Bir konserdeki olay haberdir; şarkının tamamı bilgilendirme kapsamı değildir.
• Kesitin en çarpıcı, en değerli, insanların o eseri izlemek için aradığı bölümünü kullanmak, kısa olsa bile kapsamı aşabilir. Kanun “az”ı değil, “gerekli”yi ölçer.
• Aynı olaydan birden çok kesit üst üste dizilirse, toplamı üzerinden değerlendirme yapılır. Parçalara bölmek kapsamı genişletmez.

Şart 3 — Günlük hadiselere bağlı olmak

Üçüncü kayıt, kullanımın “günlük hadiselere bağlı” olmasıdır. Bu, m.36 f.1’deki “günlük havadisler ve haberler” ifadesiyle aynı mantığı taşır: serbesti güncelliğe bağlıdır. Kanun burada da bir gün sayısı vermez; bağın varlığını arar.

• Kesit, o gün yaşanan veya o gün gündeme gelen bir olayla ilişkili olmalıdır. Olay eski olsa bile bugün yeni bir gelişme doğurmuşsa bağ kurulur: dava kararı, yeni belge, yeni açıklama.
• “Yıl dönümü içeriği”, “arşivden bugün” veya “geçmişte olanlar” formatları çoğu zaman güncel bir hadiseye bağlanamaz; bu formatlarda m.37 dayanağı zayıftır.
• Aynı kesiti aylar sonra yeniden yayımlamak, ilk yayında var olan güncellik bağını yeniden doğurmaz. Arşivde tutulan haber sayfası ile yeni bir içerik üretimi farklı değerlendirilir.
• Haberin güncelliği ile arşivde kalma hakkı ayrı meselelerdir; içeriğin arşivden çıkarılmasına ilişkin talepler için unutulma hakkının nasıl işlediğine bakmak gerekir.

İki sınır: hukuki menfaat ve normal yararlanma

Maddenin son cümlesi, üç şart sağlansa bile serbestiyi iki ayrı sınırla keser: kullanım “hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek şekilde” ve “eserden normal yararlanmaya aykırı biçimde” yapılamaz. Bu kalıp FSEK m.34 f.1 ve m.38 f.1’de de aynen geçer; kanunun serbest kullanım hükümlerine koyduğu ortak fren mekanizmasıdır. Değerlendirme bu yüzden tek aşamalı değildir: önce üç şart, sonra iki sınır.

• Normal yararlanmaya aykırılık: Kesit, izleyicinin asıl esere gitme ihtiyacını ortadan kaldırıyorsa sınır aşılmıştır. Belgeselin can alıcı sahnesi, klibin nakaratı, filmin finali tipik örneklerdir.
• Hukuki menfaate zarar: Hak sahibinin o görüntüyü lisanslayarak elde edeceği geliri fiilen ortadan kaldıran kullanım bu sınıra girer. Görüntü zaten ücretli dağıtılıyorsa, aynı görüntünün haber kisvesiyle ücretsiz sunulması menfaate doğrudan zarardır.
• Kesitin bir yayının tamamının yerine geçmesi, reklam gelirinin kesit üzerinden üretilmesi ve kesitin ayrı bir içerik olarak paketlenmesi bu iki sınırı birlikte zorlar.
• Bu sınırlar “kusur” aramaz. İyi niyetle davranmış olmak, m.66 f.3 uyarınca tecavüzün ref’i davasını engellemez.

“Kaç saniye kullanabilirim?” — kanunda böyle bir sayı yok

Sektörde dolaşan “10 saniye”, “30 saniye”, “eserin yüzde onu” gibi eşiklerin hiçbirinin 5846 sayılı Kanunda karşılığı yoktur. FSEK m.37 metninde ne saniye, ne dakika, ne oran, ne de kare sayısı geçer. Kanun ölçüyü “bilgilendirme kapsamı” ve “normal yararlanma” gibi nitel kavramlarla kurar; nicel eşiği koymamıştır. Pratik sonuç şudur: süreyi değil, gerekçeyi kayda geçirin.

• Bir platformun, bir ajansın veya bir yayın grubunun kendi iç kuralında yer alan saniye sınırı, o kuruluşun sözleşmesel politikasıdır — kanunun sınırı değildir.
• Yabancı hukuklardaki “fair use” dört faktör testi Türk hukukunda doğrudan uygulanmaz; FSEK’in kendi istisna listesi kapalıdır ve m.37 bu listenin bir kalemidir.
• Kısa olmak tek başına savunma değildir; buna karşılık uzun olmak tek başına ihlal de değildir. Belirleyici olan, alınan parçanın haberi anlatmak için gerekli olup olmadığıdır.
• Kurumsal politikanızda bir üst sınır belirleyebilirsiniz; ama bunu “kanunun sınırı” diye yazmayın. İç kural ile kanun hükmünü aynı belgede karıştırmak, ihlal hâlinde savunmayı zayıflatır.

m.35, m.36 ve m.37 arasındaki fark

Üç madde de “izinsiz kullanım” başlığı altında anılır ama kapsamları farklıdır. Yanlış maddeye dayanmak, savunmayı baştan kaybettirir.

Metinden okunan pratik ayrım şudur: m.36 içeriğin türüne bakar (havadis, haber, günlük mesele makalesi), m.37 kullanımın amacına ve aracına bakar (haber amacı + ses ve görüntü nakline yarayan vasıta). Bir gazete haberini alıntılıyorsanız yolunuz m.36’dan geçer; bunun ayrıntısı için başka siteden haber alıntılamanın sınırlarını anlatan yazıya bakın. Bir filmden, klipten veya yayından görüntü alıyorsanız dayanağınız m.37’dir.

Kesit aldığınız video hangi hakları tetikler

m.37 bir istisna olduğu için, şartları tutmadığında geriye kanunun genel rejimi kalır. Bir haber videosuna kesit koymak tek bir hakkı değil, aynı anda birkaç mali hakkı devreye sokar. FSEK m.20 uyarınca mali haklar birbirine bağlı değildir; birinin kullanılması diğerine izin vermez.

• m.5 — Sinema eseri: “günlük olayları tespit eden filmler” de dâhil olmak üzere, tespit edildiği materyale bakılmaksızın hareketli görüntü dizileri sinema eseridir. Telefonla çekilmiş bir olay görüntüsü de bu tanıma girebilir.
• m.22 — Çoğaltma: Eserin “herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen veya kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli olarak” çoğaltılması eser sahibinin tekelindedir. Kesiti kurgu bilgisayarına indirmek de, sunucuya yüklemek de çoğaltmadır.
• m.25 — Umuma iletim: “dijital iletim de dahil olmak üzere” işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla yayınlanma ve “gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda” esere erişimin sağlanması eser sahibine aittir. Haber sitesine video koymak tam olarak budur.
• m.52 — Yazılı şekil: Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. “Kullanabilirsin” yazan bir mesaj, hangi hakkın devredildiğini göstermediği için m.52’yi karşılamaz.

İkinci katman: yayın kuruluşunun bağlantılı hakkı

Kesiti bir televizyon yayınından veya bir yapımdan alıyorsanız, eser sahibinin hakkının yanında ikinci bir hak katmanı daha vardır. FSEK m.80, eser sahibinin hakları ile bağlantılı hakları düzenler ve radyo-televizyon kuruluşları ile film yapımcılarına ayrı yetkiler tanır.

• m.80/1-C uyarınca radyo-televizyon kuruluşları, yayınlarının “diğer yayın kuruluşlarınca eş zamanlı iletimine, gecikmeli iletimine, yeniden iletimine, uydu veya kablo ile dağıtımına izin verme veya yasaklama” hakkına münhasıran sahiptir.
• Aynı bent uyarınca, özel kullanımlar hariç olmak üzere yayınların “herhangi bir teknik veya yöntemle, doğrudan veya dolaylı bir şekilde çoğaltılmasına ve dağıtımına izin verme veya yasaklama” da kuruluşa aittir.
• Yine m.80/1-C uyarınca, tespit edilmiş yayınların “gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda yayınlarına ulaşılmasını sağlamak suretiyle umuma iletimine izin verme” hakkı da kuruluştadır — yani ekran kaydını siteye koymak bu hakkı doğrudan ilgilendirir.
• m.80’de, filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcının çoğaltma, dağıtım ve umuma iletim üzerindeki münhasır yetkileri ayrıca sayılmıştır.
• m.80 metninde “Komşu hak sahipleri ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcıların verdikleri izinlerin yazılı olması zorunludur” hükmü açıkça yer alır.

m.80 metni, yazılı izin gerekmeyen hâlleri de sayar. Bunlardan biri, “Fikir ve sanat eserlerinin kamu düzeni, eğitim-öğretim, bilimsel araştırma veya haber amacıyla ve kazanç amacı güdülmeksizin icra edilmesi ve kamuya arzı”dır. İstisna metinde kazanç amacı güdülmemesi kaydına bağlanmıştır; ticari bir haber sitesinin reklam geliri üreten sayfası bakımından bu kaydın tartışmalı hâle geleceğini baştan hesaba katmak gerekir.

Kaynak gösterme: m.37 susuyor, m.71 susmuyor

m.37 metninde açık bir kaynak gösterme cümlesi yoktur. m.67 f.3’ün kaynak göstermeme yaptırımını bağladığı maddeler de 32, 33, 34, 35, 36, 39 ve 40’tır — m.37 bu listede sayılmaz. Buna karşılık ceza tarafındaki m.71 f.1 b.3, madde ayrımı yapmaksızın “bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi”yi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırır; m.71 f.1 b.5 ise yetersiz, yanlış veya aldatıcı kaynak göstermeyi altı aya kadar hapisle karşılar. Pratik sonuç açıktır: m.37’ye dayansanız bile kaynağı yazın. Kaynağın nasıl yazılacağını haberde kaynak gösterme biçimlerini anlatan yazıda ele aldık.

Platform telif sistemleri kanun değil, sözleşmedir

YouTube’un Content ID’si, Meta’nın Rights Manager’ı veya benzeri sistemler FSEK’in uygulanması değildir. Bunlar, platform ile kullanıcı arasındaki sözleşmesel bir katmandır; kendi kuralları, kendi itiraz süreçleri ve kendi yaptırımları vardır. İki katman birbirinden bağımsız işler.

• Kullanımınız FSEK m.37 kapsamında hukuka uygun olsa bile platform içeriği kaldırabilir, gelirini başkasına yönlendirebilir veya kanal ihtarı verebilir. Platform bunu kanuna değil, kendi kullanım şartlarına dayanarak yapar.
• Tersi de doğrudur: platformun otomatik sistemi hiçbir talep üretmemişse bu, kullanımın FSEK bakımından hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Hak sahibi doğrudan m.68 ve m.66 yoluna gidebilir.
• Platform itiraz formunda beyan ettiğiniz gerekçe, ileride açılabilecek bir davada aleyhinize kullanılabilecek yazılı bir beyandır; formu doldururken hukuki nitelemeyi dikkatli yapın.
• Sitenizde kendi barındırdığınız video için hiçbir platform koruması yoktur; oradaki tek çerçeve FSEK’tir. Kendi altyapınızda yayın yapıyorsanız kayıt ve arşiv disiplini daha da önemlidir.

Editör karar ağacı

KESİT KARAR AĞACI — FSEK m.37
(yalnızca madde metnindeki şart ve sınırlara dayanır)

[1] Kesitin konulacağı içerik haber mi?
    HAYIR -> m.37 yok. İzin gerekir (m.20-25; izin m.52 uyarınca YAZILI).
    EVET  -> [2]

[2] Kesit, bugünkü bir hadiseye bağlı mı?
    (Olay bugün oldu VEYA bugün yeni bir gelişme doğurdu)
    HAYIR -> m.37 yok. Arşiv/derleme rejimi. İzin gerekir.
    EVET  -> [3]

[3] Kesit, olayı anlatmak için GEREKLİ olan parça mı?
    Test: Bu kesit çıkarılırsa haber anlaşılmaz hâle gelir mi?
    HAYIR (dekoratif/atmosferik) -> m.37 yok. İzin gerekir.
    EVET  -> [4]

[4] Kesit, eserin en değerli/aranan bölümü mü?
    (nakarat, final sahnesi, belgeselin can alıcı bölümü)
    EVET  -> "normal yararlanmaya aykırılık" riski. Kısalt veya izin al.
    HAYIR -> [5]

[5] Kesit, hak sahibinin o görüntüden elde ettiği geliri
    fiilen ikame ediyor mu? (görüntünün bir lisans pazarı var mı)
    EVET  -> "hukuki menfaate zarar" riski. İzin al.
    HAYIR -> [6]

[6] Kaynak yazıldı mı?
    (yayın kuruluşu / yapım adı / çekim sahibi + tarih)
    HAYIR -> m.71/1-3 riski. YAYIMLAMA, kaynağı ekle.
    EVET  -> [7]

[7] Kesit bir TV yayınından veya yapımdan mı alındı?
    EVET  -> m.80 bağlantılı hak katmanı da var. Kullanım kazanç
             amacı taşıyorsa yazılı izin yolunu değerlendir.
    HAYIR -> Yayımlanabilir.

HER DURUMDA DOSYAYA YAZ:
  - kaynağın adresi ve erişim tarihi
  - kesitin başlangıç-bitiş saniyesi
  - bu uzunluğun gerekçesi (tek cümle)
  - kararı veren editörün adı ve karar saati

Kesiti yayımlamadan önce dosyaya yazılacaklar

• Kaynağın tam adresi, yayın kuruluşu veya çekim sahibi, erişim tarihi ve saati.
• Kesitin orijinal videodaki başlangıç ve bitiş saniyesi ile toplam uzunluğu.
• Bu uzunluğun neden gerekli olduğuna dair tek cümlelik gerekçe — bu, “bilgilendirme kapsamı” savunmasının çekirdeğidir.
• Kesitin bağlandığı güncel hadisenin tarihi ve haber metnindeki karşılığı.
• Kaynağın ekranda ve metinde nasıl gösterildiği: bindirme yazı, alt bilgi, künye satırı.
• Varsa alınan izin yazışması ve iznin kapsadığı mali hakların listesi (m.52 gereği ayrı ayrı).
• Kararı veren editörün adı ve karar zamanı.

İhlal iddiasıyla karşılaşırsanız talebin parasal boyutunu ve nasıl hesaplandığını telif ihlalinde tazminatın nasıl hesaplandığı yazısında; kesitin ses tarafında ayrıca doğan lisans meselesini haberde müzik kullanımı için lisans gerekip gerekmediği yazısında ele aldık.