Redaksiyonlarda en sık sorulan soru budur: "Kaç kelime alabiliriz?" Cevabı baştan söyleyelim, çünkü bu konuda dolaşan rakamların hiçbirinin kanuni dayanağı yok. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nda alıntı için hiçbir nicel sınır yoktur. Ne kelime sayısı, ne karakter, ne yüzde, ne paragraf adedi. Kanunun koyduğu ölçütler tamamen niteldir. Bu yazıda o nitel ölçütlerin ne olduğunu ve masa başında nasıl uygulanacağını anlatıyorum.
Önce yanlışı temizleyelim: kanunda sayı yok
Sektörde "200 kelimeyi geçmeyin", "yüzde 20 kuralı", "üç paragraf serbesttir" gibi ifadeler dolaşır. FSEK metninde bu ifadelerin hiçbiri geçmez. Kanunun iktibasla ilgili maddeleri — m.34, m.35, m.36 ve m.37 — hiçbir yerde bir rakam vermez.
Kanunun gerçekten koyduğu dört nitel ölçüt
Kanun rakam vermek yerine dört ayrı ölçüt kullanır. Bunlar farklı maddelerde ve farklı kullanım türleri için geçer; hangisinin uygulanacağı, aldığınız içeriğin ne olduğuna bağlıdır.
| Ölçüt (kanunun kendi ifadesi) | Dayanak | Hangi kullanımda işler |
|---|---|---|
| "maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde" | FSEK m.35/3 ve m.34/1 | Bir ilim eserine görsel/eser konulması, eğitim amaçlı seçme ve toplama eser |
| "kısaltılarak basın özetleri şeklinde" | FSEK m.36/2 ikinci cümle | İktibas hakkı saklı tutulmuş köşe yazısı ve makalelerin alınması |
| "bilgilendirme kapsamını aşmamak" | FSEK m.37 | Günlük hadiseye bağlı olarak eserlerden ses/görüntü parçası alınması |
| "eserden normal yararlanmaya aykırı biçimde kullanılamaz" / "hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek şekilde" | FSEK m.37, ayrıca m.34/1 ve m.38/1 | Her üç istisnada da üst sınır işlevi görür |
Dördüncü satır özellikle önemlidir, çünkü diğer üçünün üstüne oturan bir emniyet supabıdır: bir kullanım ilk üç ölçüte göre uygun görünse bile, eserden normal yararlanmaya aykırı düşüyorsa serbestlik ortadan kalkar.
Ölçüt 1 — "Maksadın haklı göstereceği bir nispet"
FSEK m.35/3'ün ifadesi şudur:
FSEK Madde 35 — üçüncü bent
"Alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ve yayımlanmış diğer eserlerin,
maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve münderacatını
aydınlatmak maksadiyle bir ilim eserine konulması;"Buradaki ölçü miktar değil amaçtır. "Nispet" mutlak bir uzunluk değil, maksada göre ölçülen bir orandır. Pratikte şu soruyu sorar: alıntının bu uzunlukta olması, kurmak istediğiniz cümle için gerçekten gerekli mi? Gerekmiyorsa nispet haklı gösterilmemiştir. Ayrıca m.35'in son fıkrası her halde "iktibasın belli olacak şekilde yapılması"nı ve ilim eserlerinde alındığı yerin belirtilmesini şart koşar.
Ölçüt 2 — "Kısaltılarak basın özetleri şeklinde"
Bu, kanunun uzunluğa en çok yaklaştığı ifadedir ve yine rakam içermez. FSEK m.36/2'nin ikinci cümlesi şöyledir:
FSEK Madde 36 — ikinci fıkra, ikinci cümle
"İktibas hakkı mahfuz tutulsa bile sözü geçen makale ve fıkraların
kısaltılarak basın özetleri şeklinde alınması, radyo vasıtasiyle veya
diğer bir suretle yayılması caizdir."İki kelime belirleyicidir. "Kısaltılarak": alınan metin asıl metinden kısa olmalıdır; kısaltma yoksa "özet" de yoktur. "Basın özetleri şeklinde": sonuç ürünün biçimi bir özet olmalıdır — yani okur özeti okuduğunda asıl yazıyı okumuş sayılmamalı, ne dendiğini öğrenmiş olmalıdır. Bir köşe yazısının paragraflarını art arda yapıştırıp başına "özet" yazmak bu tanımı karşılamaz.
Bu fıkranın hangi hâlde hangi sonucu doğurduğunu, "iktibas hakkı mahfuz" ibaresinin nasıl konulduğunu ve iki ihtimalin karşılaştırmasını köşe yazısı alıntısına ayırdığımız yazıda tablo hâlinde bulacaksınız.
Ölçüt 3 — "Bilgilendirme kapsamını aşmamak" ve normal yararlanma testi
Ses ve görüntü kullanımının ölçüsü m.37'dedir. Madde 2001'de 4630 sayılı Kanunla değiştirilmiştir ve başlığı "Roportaj" iken "Haber" olmuştur:
FSEK Madde 37 (Değişik: 21/2/2001 - 4630/19 md.)
"Haber mahiyetinde olmak ve bilgilendirme kapsamını aşmamak kaydıyla,
günlük hadiselere bağlı olarak fikir ve sanat eserlerinden bazı parçaların
işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan vasıtalara alınması mümkündür.
Bu şekilde alınmış parçaların çoğaltılması, yayılması, temsil edilmesi veya
radyo ve televizyon gibi araçlarla yayınlanması serbesttir. Bu serbestlik,
hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek şekilde veya eserden normal
yararlanmaya aykırı biçimde kullanılamaz."Madde üç şartı birlikte arar ve üçü de niteldir:
- Haber mahiyeti: kullanım bir habere hizmet etmelidir, kendi başına bir içerik ürünü olmamalıdır
- Bilgilendirme kapsamını aşmama: alınan parça, okurun/izleyicinin olayı anlaması için gereken kadarıyla sınırlıdır
- Normal yararlanmaya aykırı olmama: alınan parça, asıl eserin ticari değerini tüketmemelidir
Üçüncü şart pratikte en keskin olanıdır. Bir konserden alınan otuz saniyelik bir bölüm, o parçanın en tanınan bölümüyse ve izleyici artık orijinali dinlemeye ihtiyaç duymuyorsa, süre kısa olsa bile "normal yararlanmaya aykırı" hâle gelebilir. Kanun süreyi değil etkiyi ölçer. Aynı testin video kullanımına nasıl uygulandığını videodan kısa kesit kullanımını ele aldığımız yazıda ayrıca işledik.
Peki masa başında ne yapacağız? Pratik karar ölçütleri
Kanun sayı vermediğine göre, redaksiyon içi politikanız da bir sayıya değil bir kontrol listesine dayanmalıdır. Aşağıdaki beş soruyu her alıntı için sorun; hepsine "evet" diyemiyorsanız alıntıyı kısaltın veya kendi cümlelerinizle yeniden yazın.
ALINTI ÖLÇÜ KONTROL LİSTESİ
1. GEREKLİLİK
Bu cümleleri almadan kurmak istediğim iddiayı kuramıyor muyum?
(Kurabiliyorsam alıntı gereksizdir -> "maksadın haklı göstereceği nispet" yok)
2. AĞIRLIK
Alıntı, benim yazımın ana gövdesi mi, yoksa destekleyicisi mi?
(Ana gövde ise sınır aşılmıştır)
3. YERİNE GEÇME
Okur benim metnimi okuduktan sonra asıl metne gitme ihtiyacı duyar mı?
(Duymuyorsa "eserden normal yararlanmaya aykırı" ölçütü ihlal riski var)
4. ÖZGÜN ÇEKİRDEK
Aldığım kısım olgu mu, yoksa yazarın hususiyetini taşıyan ifade mi?
(Olgu ise m.36/1 alanındayım; ifade ise m.36/2 rejimini kontrol etmeliyim)
5. KAYNAK
m.36/3'ün saydığı unsurları eksiksiz yazdım mı?
(gazete/dergi/ajans adı + varsa asıl kaynak + tarih ve sayı + yazar adı)Miktar sınırı yoksa, sınırı ne belirliyor?
Sınırı üç şey birlikte belirler: içeriğin türü, kullanımın amacı ve asıl eser üzerindeki etkisi. Aşağıdaki tablo, sahada karşılaşılan tipik durumları hangi maddenin hangi ölçütüne bağladığını gösterir.
| Aldığınız şey | Uygulanan hüküm | Ölçü |
|---|---|---|
| Bir olayın gerçekleşmiş olduğu bilgisi | FSEK m.36/1 | Miktar sınırı yok; olgu serbestçe iktibas edilir, kaynak zorunlu |
| Haber metninden birkaç cümle | FSEK m.36/1 + m.36/3 | Haber niteliğini aşmayan, gerekliliği olan kadar |
| İktibas hakkı saklı tutulmamış köşe yazısı | FSEK m.36/2 birinci cümle | Aynen veya işlenmiş şekilde alınabilir; kaynak zorunlu |
| İktibas hakkı saklı tutulmuş köşe yazısı | FSEK m.36/2 ikinci cümle | Yalnızca kısaltılmış basın özeti |
| Bir şarkıdan, filmden, kitaptan parça | FSEK m.37 | Haber mahiyeti + bilgilendirme kapsamı + normal yararlanma testi |
| Yukarıdakilerin hiçbiri | FSEK m.20-25 | İstisna yok; m.52'ye uygun yazılı izin gerekir |
Sınır aşılırsa ne olur?
Ölçüyü aşan bir alıntı, artık istisna kapsamında değildir; izinsiz kullanım hâline döner. Bunun sonuçları FSEK'te ayrı ayrı düzenlenmiştir: m.66 tecavüzün ref'i davası (tecavüz edenin kusuru şart değildir ve fiil çalışan tarafından işlenmişse işletme sahibine de dava açılabilir), m.68/1 sözleşme yapılmış olsaydı istenebilecek bedelin veya rayiç bedelin en çok üç katı, m.70 kusur varsa tazminat, m.71/1-1 ise izinsiz umuma iletim ve yayım için bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezası.
Bu kalemlerin nasıl hesaplandığını telif ihlalinde tazminat hesabını ele aldığımız yazıda, kaynak göstermemenin ayrı yaptırımını ise yeniden yayım cezası yazısında bulabilirsiniz.
Redaksiyon için üç somut kural
- Sayı yazmayın, ölçüt yazın. Yayın politikanıza "en fazla 150 kelime" yerine "alıntı haberin ana gövdesi olamaz, destekleyicisi olur" gibi bir kural koyun. Birincisinin kanuni dayanağı yok, ikincisi m.35 ve m.37'nin mantığına oturur.
- Alıntıyı görünür kılın. m.35 son fıkra "iktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır" der. Tırnak veya blok alıntı biçimlendirmesi hukuki bir gerekliliktir, tipografik tercih değil.
- Kaynak satırını alıntının yanına koyun. m.36/3 kaynağı yazı sonunda değil, iktibasın belli olacağı yerde arar. Bu satırın nasıl kurulacağını kaynak gösterme şablonlarını verdiğimiz yazıda hazır metinlerle sunduk.
Alıntı uzunluğu kararını her seferinde editörün insafına bırakmak yerine, blok alıntı bileşenini kaynak alanları zorunlu olacak şekilde tasarlamak daha güvenlidir. Haber yazılımı tarafında alıntı bloğunu kaynak künyesi olmadan kaydettirmeyen bir editör kurgusu, bu yazıdaki beş soruluk listeyi kendiliğinden işletir.