Başka Siteden Haber Alıntılamak Serbest mi?

Kanunun cevabı: FSEK m.36 birinci fıkra

FSEK m.36 "Gazete münderecatı" başlığını taşır ve haber alıntısının omurgasıdır. Birinci fıkranın metni şudur:

FSEK Madde 36 — Gazete münderecatı (birinci fıkra)

"Basın Kanununun 15 inci maddesi hükmü mahfuz kalmak üzere basın veya
radyo tarafından umuma yayılmış bulunan günlük havadisler ve haberler
serbestçe iktibas olunabilir."

Cümlenin üç unsuru var. Birincisi, iktibas edilecek şeyin günlük havadis veya haber olması. İkincisi, bunun basın veya radyo tarafından umuma yayılmış bulunması — henüz yayımlanmamış, sizin başka yolla ele geçirdiğiniz bir metin bu fıkraya girmez. Üçüncüsü, serbestinin "Basın Kanununun 15 inci maddesi hükmü mahfuz kalmak üzere" tanınmış olması.

"Günlük havadis ve haber" ne demektir?

Kanun bu ibareyi tanımlamaz. FSEK'te haberin ayrı bir eser tanımı da yoktur; m.36/1 haberi eser olarak nitelendirmeden yalnızca iktibasını serbest bırakır. Bu yüzden ölçüt maddenin kendi mantığından çıkarılır: fıkra, güncel bir olayın kamuya duyurulmasını serbest bırakır. Fıkranın çekirdeğinde tipik olarak şunlar yer alır:

• Bir olayın gerçekleştiği bilgisi: kaza, yangın, atama, istifa, açıklama, seçim sonucu, maç skoru
• Resmî makamın açıkladığı veriler ve rakamlar — ayrıca FSEK m.31 uyarınca resmen yayımlanan kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, tebliğ, genelge ve kazai kararlardan faydalanma zaten tamamen serbesttir
• Bir toplantıda, mahkemede veya mecliste söylenen sözler — bunlar için ayrıca FSEK m.32 haber ve malumat verme maksadıyla yayımı serbest bırakır
• Günlük gündeme bağlı, güncelliği bir gün içinde tükenen olay bildirimleri

Dikkat edin: bu liste kanunda sayılmış değildir, maddenin ifadesinden çıkarılan pratik bir yorumdur. Kanun yalnızca "günlük havadisler ve haberler" der; somut bir içeriğin bu kapsama girip girmediği her olayda ayrıca değerlendirilir.

Serbestinin dışında kalanlar

m.36/1'in serbest bıraktığı şey günlük havadis ve haberdir. Bir metin haberin ötesine geçip yazarının hususiyetini taşıyan bir üretime dönüşmüşse, FSEK m.2/1 anlamında "dil ve yazı ile ifade olunan eser" olarak korunur ve m.36/1'e dayanarak serbestçe alınamaz. Pratikte bu ayrımın dışında kalan tipik içerikler şunlardır:

• Özgün analiz ve yorum yazıları — bunlar m.36/1'e değil, m.36/2'nin makale ve fıkra rejimine tabidir
• Röportaj metinleri: soruların kurgusu, seçimi ve metnin düzenlenişi muhabirin hususiyetini taşır
• Araştırma dosyaları, uzun soluklu incelemeler, veri gazeteciliği çalışmaları
• Haber fotoğrafı ve haber videosu: fotoğraf FSEK m.4/5 veya m.2/3 kapsamında eser olabilir; eser sayılmasa dahi m.84/3 uyarınca tespit eden kişi çoğaltılmasını men edebilir ve haksız rekabet hükümleri uygulanır
• Bir gazetenin arşiv derlemesi, kronolojisi veya veri tabanı — FSEK m.6/7 ve m.6/11 anlamında işlenme veya derleme eser olabilir

Bu ayrım kritiktir, çünkü kanun köşe yazıları ve makaleler için tamamen ayrı bir rejim kurar. İzin gerekip gerekmediğinin ve "iktibas hakkı mahfuz" ibaresinin ne işe yaradığının ayrıntısını köşe yazısı alıntısına ayırdığımız yazıda bulabilirsiniz.

Haberin çıplak olgusu ile onu anlatan metnin farkı

Sahadaki en büyük karışıklık burada. "Haber serbesttir" cümlesi, o haberi anlatan metnin de serbest olduğu anlamına gelmez. Serbest olan, olayın kendisidir; olayın anlatıldığı cümleler ayrı bir değerlendirmeye tabidir. Aradaki farkı şöyle kurabilirsiniz:

Kanun "şu kadar kelime alabilirsiniz" diyen bir hüküm içermez. Ölçü nicel değil niteldir. Bu ölçütlerin ne olduğunu ve pratikte nasıl uygulandığını alıntıda kullanılabilecek metin miktarını ele aldığımız yazıda madde madde açıkladık.

Serbestinin sınırı: m.36/3 kaynak gösterme mecburiyeti

m.36 iktibası serbest bırakırken karşılığında bir yükümlülük yükler. Üçüncü fıkra şöyledir:

FSEK Madde 36 — üçüncü fıkra

"Bütün bu hallerde, iktibas edilen gazete, dergi ve ajansın ve eğer bunlar
da başka bir kaynaktan alınmışlarsa o kaynağın adı, tarih ve sayısından
başka makale sahiplerinin adı, müstear adı veya alameti zikredilmek
icabeder."

"Bütün bu haller" ifadesi, birinci fıkradaki haber iktibasını da kapsar. Yani haber alıntısı serbesttir ama kaynaksız değildir. Fıkranın saydığı unsurlar şunlardır:

• İktibas edilen gazete, dergi veya ajansın adı
• İçerik oradan da başka bir kaynaktan alınmışsa, o asıl kaynağın adı
• Tarih ve sayı
• Makale sahibinin adı, müstear adı veya alameti

Bu dört unsurun internet haberciliğinde nasıl karşılandığını, kopyalanabilir kaynak satırı şablonlarıyla birlikte haberde kaynak gösterme biçimlerini anlattığımız yazıda verdik.

5187 sayılı Basın Kanunu m.24 ile ilişkisi

FSEK tek katman değildir. 5187 sayılı Basın Kanunu m.24 "Yeniden yayım" başlığıyla ayrı bir yaptırım rejimi kurar ve iki ayrı fiili cezalandırır:

• Bir süreli yayında yayımlanmış haber, yazı ve resimleri kaynak göstermeksizin yeniden yayımlamak (5187 m.24/1)
• Bu içerikleri, yeniden yayım hakkı saklı tutulmuş olmasına rağmen süreli yayın sahibinin izni olmadan yeniden yayımlamak (5187 m.24/2)

m.36'daki "Basın Kanunu m.15" atfı hakkında bir uyarı

FSEK m.36/1 serbestiyi "Basın Kanununun 15 inci maddesi hükmü mahfuz kalmak üzere" tanır. Ancak FSEK metninde bu atıf 5187 sayılı yürürlükteki Basın Kanununa güncellenmemiştir; kanunun kendi metni başka bir yerde (m.7 son fıkra) "5680 sayılı Basın Kanunu" ifadesini kullanır, m.83/4 ise "Basın Kanununun 14 üncü maddesi"ne atıf yapar. Yürürlükteki 5187 sayılı Kanunun 15 inci maddesi ise zorunlu bilgilerin (künye) gösterilmemesine ilişkin cezayı düzenler.

Pratik karar akışı

Masaüstünde uygulanabilir bir sıra istiyorsanız, aşağıdaki akış yalnızca yukarıda alıntılanan hükümlere dayanır:

1) İçerik basın veya radyo tarafından umuma yayılmış mı?
   HAYIR -> m.36/1 uygulanmaz. İzin gerekir (FSEK m.20-25, m.52 yazılı izin).
   EVET  -> devam.

2) İçerik "günlük havadis veya haber" mi?
   EVET  -> m.36/1: serbestçe iktibas + m.36/3 kaynak gösterme ZORUNLU.
   HAYIR -> devam.

3) İçtimai, siyasi veya iktisadi günlük meseleye ilişkin makale/fıkra mı?
   EVET  -> m.36/2 rejimi:
            - iktibas hakkı sarahaten mahfuz DEĞİLSE: aynen veya işlenmiş alınabilir
            - mahfuz İSE: yalnızca kısaltılmış basın özeti şeklinde alınabilir
            her iki halde m.36/3 kaynak gösterme ZORUNLU.
   HAYIR -> devam.

4) Günlük hadiseye bağlı olarak bir eserden parça mı alınıyor (ses/görüntü)?
   EVET  -> m.37: haber mahiyeti + bilgilendirme kapsamını aşmama +
            hak sahibinin menfaatine zarar vermeme / normal yararlanmaya
            aykırı olmama.
   HAYIR -> istisna yok: FSEK m.52'ye uygun YAZILI izin gerekir.

Sahada sık yapılan üç hata

• "Link verdim, yeter." m.36/3 yalnızca bağlantı değil; gazete/dergi/ajans adı, varsa asıl kaynak, tarih ve sayı ile yazarın adı veya müstear adının zikredilmesini arar.
• "Kaynak gösterdim, artık her şeyi alabilirim." Kaynak göstermek serbest olmayan bir kullanımı serbest hale getirmez. Bu, serinin en çok yanlış bilinen konusudur.
• "Fotoğrafı da haberle birlikte aldım." m.36/1 metin iktibasını düzenler; fotoğraf ve video için ayrı bir değerlendirme (m.4/5, m.2/3, m.84/3, m.37) gerekir.

Ajanstan gelen içerikte tablo biraz daha karmaşıktır, çünkü FSEK serbestisinin yanında bir de abonelik sözleşmesi vardır; bu iki katmanın farkını ajans haberinin izinsiz yayımını incelediğimiz yazıda ayırdık. Kaynak satırını, künye alanlarını ve yeniden yayım kayıtlarını yayın akışının içinde tutmak isteyen kurumlar için haber yazılımı tarafında bu alanları şablona gömmek en pratik çözümdür.