Köşe Yazısı İzinsiz Alıntılanabilir mi?

Hükmün tam metni

Önce kanunun ne dediğine bakalım. FSEK m.36'nın ikinci fıkrası şudur:

FSEK Madde 36 — ikinci fıkra

"Gazete veya dergilerde çıkan içtimai, siyasi veya iktisadi günlük
meselelere mütaallik makale ve fıkraların iktibas hakkı sarahaten mahfuz
tutulmamışsa aynen veya işlenmiş şekilde diğer gazete ve dergiler
tarafından alınması ve radyo vasıtasiyle veya diğer bir suretle yayılması
serbesttir. İktibas hakkı mahfuz tutulsa bile sözü geçen makale ve
fıkraların kısaltılarak basın özetleri şeklinde alınması, radyo vasıtasiyle
veya diğer bir suretle yayılması caizdir."

Fıkra iki cümleden oluşur ve her cümle ayrı bir ihtimali düzenler. Birinci cümle "mahfuz tutulmamışsa" hâlini, ikinci cümle "mahfuz tutulmuş olsa bile" hâlini karşılar. Yani kanun, iktibas hakkı saklı tutulduğunda dahi bir alan bırakır — bu, sahada en çok gözden kaçan noktadır.

İki ihtimal, tek tabloda

Hangi yazılar bu fıkraya girer? "İçtimai, siyasi veya iktisadi günlük meseleler" şartı

Fıkra her köşe yazısını kapsamaz. Metin üç kümülatif unsur arar ve bunların hepsinin birlikte bulunması gerekir:

• Yayın yeri: yazı "gazete veya dergilerde" çıkmış olmalıdır
• Konu: yazı "içtimai, siyasi veya iktisadi" bir meseleye ilişkin olmalıdır — yani toplumsal, siyasal veya ekonomik
• Güncellik: mesele "günlük" olmalıdır; kanun kalıcı, gündem dışı, akademik veya edebî metinleri bu fıkraya sokmaz
• Tür: alınan şey "makale" veya "fıkra" olmalıdır

Bu şartlar sağlanmıyorsa m.36/2 uygulanmaz. Örneğin bir gazetede yayımlanan bir öykü, bir şiir, bir kitap tanıtımı veya güncel bir meseleye bağlanmayan bir deneme, fıkranın konu şartını karşılamaz. Bu durumda m.36/2'nin serbestisine değil, FSEK m.20-25'teki mali haklar rejimine ve m.52'nin yazılı izin şartına dönersiniz.

"Sarahaten mahfuz tutmak" ne demek, nasıl yapılır?

"Sarahaten" açıkça demektir. Kanun, iktibas hakkının saklı tutulmasını bir şekle bağlamaz; yalnızca bunun açık olmasını arar. Pratikte yayın kuruluşları bunu şu yerlerde yapar:

• Gazetenin veya derginin künyesinde yer alan genel bir ibare
• Köşe yazısının hemen altına konulan bir kayıt
• İnternet haber sitelerinde yazı sayfasının altındaki telif bildirimi veya kullanım şartları sayfasındaki hüküm
• Ajans veya sendikasyon sözleşmesinde yer alan yeniden yayım kaydı

Bir yazıyı almadan önce yapmanız gereken ilk iş, kaynağın bu ibareyi koyup koymadığını kontrol etmektir. İbare varsa birinci cümle kapanır, elinizde yalnızca ikinci cümlenin bıraktığı basın özeti alanı kalır.

Kendi yazılarınız için kullanabileceğiniz saklı tutma ibaresi

Tersinden bakalım: siz de kendi köşe yazılarınızın aynen alınmasını istemiyorsanız, m.36/2'nin birinci cümlesini kapatmak için bu ibareyi açıkça koymalısınız. Aşağıdaki metin kanunun kendi terminolojisini kullanır:

YAZI ALTI SAKLI TUTMA İBARESİ (m.36/2 birinci cümleyi kapatmak için)

Bu yazı bakımından 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun
36 ncı maddesi uyarınca iktibas hakkı sarahaten mahfuz tutulmuştur.
Yazının aynen veya işlenmiş şekilde alınması yayın sahibinin yazılı
iznine tabidir.


KÜNYE / TELİF BİLDİRİMİ İÇİN GENEL İBARE

[Yayın adı]'nda yayımlanan içtimai, siyasi ve iktisadi günlük
meselelere ilişkin makale ve fıkralar bakımından 5846 sayılı Kanun
m.36/2 anlamında iktibas hakkı sarahaten mahfuz tutulmuştur.
Haber ve günlük havadislerin iktibasında m.36/3'te sayılan kaynak
unsurlarının gösterilmesi zorunludur.

"Aynen veya işlenmiş şekilde" ne anlama geliyor?

Birinci cümlenin bıraktığı serbesti geniştir. "Aynen" tam metni, "işlenmiş şekilde" ise FSEK m.6 anlamında işleme yoluyla üretilmiş hâli kapsar — çeviri, kısaltma, şerh gibi. m.6/1 tercümeleri, m.6/9 ise "başkasına ait bir eserin izah veya şerhi yahut kısaltılması"nı işlenme sayar. Yani iktibas hakkı saklı tutulmamış bir köşe yazısını çevirerek veya kısaltarak yayımlamak da bu cümlenin kapsamındadır.

Buna karşılık m.6'nın son fıkrası, işlenmenin eser sayılması için "istifade edilen eserin sahibinin haklarına zarar getirmemek" ve "işleyenin hususiyetini taşımak" şartlarını arar. Bir çeviri veya kısaltma yapıyorsanız, ortaya çıkan metnin sahibi sizsiniz ama asıl eser sahibinin hakları saklıdır — kaynak gösterme yükümlülüğü ortadan kalkmaz.

"Kısaltılarak basın özetleri şeklinde" olmanın ölçüsü

İkinci cümlenin açtığı alan dar ama gerçektir. Kanun burada da bir sayı vermez; iki nitel şart koyar. Birincisi kısaltma: alınan metin asıl metinden kısa olmalıdır. İkincisi biçim: sonuç ürün bir basın özeti olmalıdır.

• Yazının paragraflarını art arda alıp başına "özet" başlığı koymak özet değildir — kısaltma unsuru fiilen yoktur
• Yazının en çarpıcı bölümünü tam olarak alıp gerisini atlamak, biçim olarak özet değil seçilmiş iktibastır
• Özetin işlevi okuru bilgilendirmektir; okur özeti okuduktan sonra asıl yazıya gitme ihtiyacı hissetmiyorsa özet, yazının yerine geçmiştir

Ölçünün nicel değil nitel oluşunu ve bunun redaksiyonda nasıl kurala dönüştürüleceğini alıntı miktarını ele aldığımız yazıda beş soruluk bir kontrol listesiyle verdik.

Köşe yazısı ile haber arasındaki sınır

m.36'nın birinci fıkrası "günlük havadisler ve haberler"i serbest bırakır; ikinci fıkra ise "makale ve fıkralar" için ayrı bir rejim kurar. Aynı sayfada duran iki metnin hukuki rejimi bu yüzden farklı olabilir.

Bu ayrımın karar akışını ve "haberin çıplak olgusu ile onu anlatan metnin farkı"nı haber alıntısının serbestisini ele aldığımız yazıda ayrıntılandırdık.

Kaynak gösterdim, izin de gerekmez mi?

Hayır. Bu iki şey birbirinin yerine geçmez. m.36/2'nin birinci cümlesindeki serbesti geçerliyse kaynak göstererek almak yeterlidir; ama ikinci cümlenin alanındaysanız, yani iktibas hakkı saklı tutulmuşsa, kaynak göstermeniz size aynen alma yetkisi vermez. Kaynak göstermek serbest olan bir kullanımın ek yükümlülüğüdür, serbest olmayan bir kullanımı serbest hâle getirmez.

Bu yanılgının hukuki sonuçlarını ve iki yükümlülüğün nasıl ayrıldığını kaynak göstermenin izin yerine geçip geçmediğini tartıştığımız yazıda, kaynak göstermeden yeniden yayımın yaptırımlarını ise yeniden yayım cezası yazısında ele aldık.

Karar akışı

KÖŞE YAZISI ALINTISI — KARAR AKIŞI (FSEK m.36/2)

1) Yazı gazete veya dergide mi çıktı?           HAYIR -> m.36/2 uygulanmaz
2) İçtimai/siyasi/iktisadi GÜNLÜK mesele mi?    HAYIR -> m.36/2 uygulanmaz
3) Makale veya fıkra mı?                        HAYIR -> m.36/2 uygulanmaz
   (Yukarıdakilerden biri HAYIR ise: m.20-25 + m.52 yazılı izin)

4) İktibas hakkı sarahaten mahfuz tutulmuş mu?
   HAYIR -> AYNEN veya İŞLENMİŞ ŞEKİLDE alınabilir  (m.36/2 c.1)
   EVET  -> yalnızca KISALTILMIŞ BASIN ÖZETİ         (m.36/2 c.2)

5) Her iki halde de m.36/3 kaynak unsurları YAZILIR:
   gazete/dergi/ajans adı + varsa asıl kaynak + tarih ve sayı
   + makale sahibinin adı, müstear adı veya alameti

Bu akışın son adımı olan kaynak satırının nasıl kurulacağını, köşe yazısı özetine özel şablonuyla birlikte kaynak gösterme yazımızda hazır metin olarak verdik. Saklı tutma ibaresini yazı şablonuna, kaynak künyesini ise alıntı bloğuna gömmek isteyen yayınlar için haber yazılımı tarafında bu iki alan birlikte kurgulanabilir.