Cevap ve düzeltme hakkı, yayın kuruluşuna karşı işletilen en hızlı hukuki araçtır: dava açmaya gerek yoktur, hâkim duruşma yapmadan karar verir ve süreler günle ölçülür. Buna karşılık usul hataları affetmez — iki aylık talep süresini kaçıran ya da metni kanunun sınırları dışında kaleme alan kişi hakkını tümüyle yitirir. Bu yazı, 5187 sayılı Basın Kanunu m.14 merkezli olarak hakkın doğuşunu, sürelerini ve şekil şartlarını sıralar; sonunda hem yayın kuruluşuna gönderilecek cevap-düzeltme dilekçesinin hem de yayımlanmaması hâlinde sulh ceza hâkimliğine verilecek başvuru dilekçesinin kopyalanabilir şablonunu verir.
Anayasal dayanak: m.32
Hakkın kaynağı Anayasa m.32'dir: “Düzeltme ve cevap hakkı, ancak kişilerin haysiyet ve şereflerine dokunulması veya kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar yapılması hâllerinde tanınır ve kanunla düzenlenir.” Aynı madde, düzeltme ve cevap yayımlanmazsa yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hâkim tarafından ilgilinin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içinde karar verileceğini söyler.
Anayasanın çizdiği bu çerçevenin iki pratik sonucu var. Birincisi, hak yalnızca kişiselleşmiş ihlallerde doğar; bir habere genel olarak katılmamak, yorumu beğenmemek veya kurumsal bir görüşü eklemek istemek cevap hakkı doğurmaz. İkincisi, kanun koyucu bu hakkı düzenlerken yedi günlük anayasal karar süresini uzatamaz — nitekim 5187 m.14/4 hâkime üç gün vermiştir.
Hak hangi hâlde doğar?
5187 m.14/1'e göre hak, süreli yayında şu iki hâlden birinin gerçekleşmesiyle doğar:
- Kişilerin şeref ve haysiyetini ihlâl edici yayım yapılması
- Kişilerle ilgili gerçeğe aykırı yayım yapılması
“Süreli yayın” kavramı 7418 sayılı Kanun sonrası internet haber sitelerini de kapsar; 5187 m.2/m internet haber sitesini “internet ortamında, belirli aralıklarla haber veya yorum niteliğinde yazılı, görsel veya işitsel içeriklerin sunumunu yapmak üzere kurulan ve işletilen süreli yayın” olarak tanımlar. Bu tanıma girmeyen bir blog veya sosyal medya hesabı için m.14 yolu değil, 5651 sayılı Kanun yolu işletilir. Hangi metnin hangi kanuna tabi olduğu konusunda hangi kanun hangi yayın türüne uygulanır karşılaştırması yol gösterir.
Süreler: talep, yayım ve başvuru
Üç ayrı süre birbirini izler: talebi gönderme süresi, kuruluşun yayımlama süresi ve yayımlanmazsa hâkimliğe başvurma süresi. İlk halka kaçarsa diğerleri hiç başlamaz.
- Talep süresi: Zarar gören kişi, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde düzeltme ve cevap yazısını gönderir (m.14/1).
- Mirasçı hâli: Hak sahibi ölürse hakkı mirasçılardan biri kullanabilir; bu durumda iki aylık süreye bir ay ilave edilir, yani toplam üç ay (m.14/7).
- Hâkimliğe başvuru süresi: Yayımlanmazsa yayım için tanınan sürenin bitiminden, aykırı yayımlanmışsa yayım tarihinden itibaren on beş gün (m.14/4).
| Yayın türü | Yayımlama süresi (m.14/1) | Yayım şekli | Hâkimliğe başvuru süresi (m.14/4) |
|---|---|---|---|
| Günlük süreli yayın | Yazının alındığı tarihten itibaren en geç 3 gün | İlgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda, aynı puntolarla, aynı şekilde | Sürenin bitiminden itibaren 15 gün |
| Diğer süreli yayınlar (haftalık, aylık vb.) | Yazının alındığı tarihten sonraki, üç günden sonraki ilk nüshada | İlgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda, aynı puntolarla, aynı şekilde | Sürenin bitiminden itibaren 15 gün |
| İnternet haber sitesi | Yazının alındığı tarihten itibaren en geç 1 gün | İlgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda, URL bağlantısı sağlanmak suretiyle, aynı puntolarla, aynı şekilde | Sürenin bitiminden itibaren 15 gün |
| İnternet haber sitesi — erişim engellenmiş / içerik çıkarılmışsa | Aynı süreler | İlk 24 saati ana sayfada olmak üzere 1 hafta süreyle | Sürenin bitiminden itibaren 15 gün |
| Aykırı şekilde yayımlanmışsa (tüm türler) | — | — | Aykırı yayım tarihinden itibaren 15 gün |
İnternet haber sitelerine özgü kurallar
7418 sayılı Kanunun m.14'e eklediği cümleler, dijital yayında üç ek yükümlülük getirir:
- Süre bir güne iner — basılı günlük yayınlardaki üç günlük süre burada geçerli değildir.
- Metin, ilgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda yayımlanır; ayrı bir “düzeltmeler” arşiv sayfasına atmak kanuna aykırıdır.
- URL bağlantısı sağlanmak suretiyle yayımlanır: cevap metni ile cevaba konu haber arasında karşılıklı bağlantı kurulmalıdır.
Habere erişimin engellenmesi ve/veya içeriğin çıkarılması kararı uygulanmışsa ya da site içeriği kendiliğinden çıkarmışsa, cevap ve düzeltme metni ilgili internet haber sitesinde ilk yirmi dört saati ana sayfada olmak üzere bir hafta süreyle yayımlanır (m.14/1 son cümle). Yani haberi silmek yükümlülüğü ortadan kaldırmaz, aksine metni ana sayfaya taşır.
Metnin şekil şartları
m.14/1-3, metnin biçimini de kanun düzeyinde bağlar. Bu şartlara uymayan bir metin, süresinde gönderilse bile reddedilebilir:
- Sorumlu müdür metni hiçbir düzeltme ve ekleme yapmaksızın yayımlar — kısaltamaz, başlık ekleyemez, editör notu iliştiremez.
- Yayım aynı sayfa ve sütunlarda, aynı puntolarla ve aynı şekilde yapılır.
- Düzeltme ve cevapta, buna neden olan eser belirtilir (m.14/2).
- Düzeltme ve cevap, ilgili yazıdan uzun olamaz (m.14/2).
- Cevaba neden olan eser yirmi satırdan az yazı, resim veya karikatürse, düzeltme ve cevap otuz satırı geçemez (m.14/2).
- Süreli yayın birden fazla yerde basılıyorsa, metin ilgili eserin yayımlandığı bütün baskılarda yayımlanır (m.14/3).
Şablon 1 — Yayın kuruluşuna gönderilecek cevap ve düzeltme dilekçesi
Aşağıdaki metin, noktalı alanlar doldurulduktan sonra doğrudan sorumlu müdürlüğe gönderilebilir. Gönderi yöntemini kanıt değeri yüksek olanlardan seçin.
................................................ GAZETESİ /
İNTERNET HABER SİTESİ SORUMLU MÜDÜRLÜĞÜNE
Adres : ..................................................
KEP / e-posta : ..................................................
CEVAP VE DÜZELTME
TALEBİNDE BULUNAN : ....................................
T.C. Kimlik No: ....................
Adres : ....................................
Telefon / e-posta : ....................................
VEKİLİ (varsa) : Av. ................................
(Baro / Sicil No: .................)
KONU : 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 14 üncü maddesi uyarınca
ekteki cevap ve düzeltme metninin yayımlanması talebidir.
--- YAYIN BİLGİLERİ -------------------------------------------
Yayın adı : ..................................................
Yayın türü : [ ] Günlük süreli yayın
[ ] Diğer süreli yayın (haftalık/aylık ...)
[ ] İnternet haber sitesi
Yayım tarihi : ...... / ...... / 20......
Eserin başlığı : ..................................................
Sayfa / sütun : ............ sayfa, ............ sütun
URL (internette) : https://.........................................
Erişim tarihi : ...... / ...... / 20......
Eserin uzunluğu : ............ satır
---------------------------------------------------------------
AÇIKLAMALAR
1) Yukarıda künyesi verilen eser ...... / ...... / 20...... tarihinde
yayımlanmıştır. İşbu talep, 5187 sayılı Kanun'un 14 üncü maddesinin
birinci fıkrasında öngörülen İKİ AYLIK süre içinde sunulmaktadır.
[ ] Hak, mirasçı sıfatıyla kullanılmakta olup m.14/7 uyarınca süreye
bir ay ilave edilmiştir (toplam üç ay).
2) Söz konusu eserde şahsım hakkında şu ifadeler yer almaktadır:
'..............................................................'
Bu ifadeler;
[ ] şeref ve haysiyetimi ihlâl edici niteliktedir,
[ ] şahsımla ilgili gerçeğe aykırıdır.
3) Gerçek durum şudur: ...........................................
................................................................
................................................................
(Dayanak belge / kayıt: ......................................)
4) Ekte sunulan cevap ve düzeltme metni suç unsuru içermemekte,
üçüncü kişilerin hukuken korunan menfaatlerine aykırılık
taşımamakta ve cevaba neden olan yazıdan uzun olmamaktadır.
--- YAYIMLANMASI İSTENEN CEVAP VE DÜZELTME METNİ --------------
'...... / ...... / 20...... tarihli yayınınızda yer alan
''.............................................'' başlıklı
haberde şahsımla ilgili olarak ................................
................................................ denilmektedir.
Gerçek şudur: ..................................................
................................................................
................................................................
İşbu düzeltme ve cevap, 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 14 üncü
maddesi uyarınca yayımlanmaktadır.'
(Metin ...... satırdır. Cevaba neden olan eser yirmi satırdan az ise
bu metin otuz satırı geçmemektedir.)
---------------------------------------------------------------
HUKUKİ SEBEPLER : T.C. Anayasası m.32; 5187 sayılı Basın Kanunu
m.14 ve m.18; ilgili sair mevzuat.
SONUÇ VE İSTEM : Yukarıda açıklanan nedenlerle, yukarıdaki cevap ve
düzeltme metninin 5187 sayılı Kanun'un 14 üncü maddesi gereğince
HİÇBİR DÜZELTME VE EKLEME YAPILMAKSIZIN, ilgili yayının yer aldığı
sayfa ve sütunlarda, aynı puntolarla ve aynı şekilde;
[ ] günlük süreli yayında, bu yazının alındığı tarihten itibaren
EN GEÇ ÜÇ GÜN içinde,
[ ] diğer süreli yayında, bu yazının alındığı tarihten itibaren
ÜÇ GÜNDEN SONRAKİ İLK NÜSHADA,
[ ] internet haber sitesinde, bu yazının alındığı tarihten itibaren
EN GEÇ BİR GÜN içinde, URL BAĞLANTISI SAĞLANMAK SURETİYLE,
[ ] yayın hakkında erişimin engellenmesi ve/veya içeriğin çıkarılması
kararı uygulanmış ya da içerik kendiliğinden çıkarılmış ise, ilk
YİRMİ DÖRT SAATİ ANA SAYFADA olmak üzere BİR HAFTA süreyle,
yayının birden fazla yerde basılması hâlinde ilgili eserin
yayımlandığı BÜTÜN BASKILARDA yayımlanmasını talep ederim.
EKLER : 1- Cevaba konu yayının nüshası / çıktısı
2- (İnternet yayınında) URL kaydı ve ekran görüntüsü
3- Gerçek durumu gösteren belgeler
4- Kimlik belgesi fotokopisi
5- (Mirasçı ise) veraset belgesi
6- (Vekil ile takipte) vekâletname örneği
...... / ...... / 20......
Ad Soyad
İmzaYayımlanmazsa: sulh ceza hâkimliği yolu
m.14/4 iki ayrı senaryo tanır ve her ikisinde de süre on beş gündür:
- Hiç yayımlanmadıysa: Süre, m.14/1'de yayım için tanınan sürenin bitiminden başlar. Günlük yayında yazının alındığı tarihten üç gün sonra, internet haber sitesinde bir gün sonra saat işlemeye başlar.
- Kanuna aykırı yayımlandıysa: Süre, aykırı yayımın yapıldığı tarihten başlar. Farklı sayfada, küçük puntoyla, kısaltılarak veya URL bağlantısı verilmeden yapılan yayım bu kapsamdadır.
Başvuru, cevap ve düzeltme talep eden kişinin bulunduğu yer sulh ceza hâkimliğine yapılır; yayın kuruluşunun merkezine gitmek gerekmez. Hâkim, istemi üç gün içerisinde ve duruşma yapmaksızın karara bağlar (m.14/4). Karara karşı acele itiraz yolu açıktır; yetkili makam itirazı üç gün içinde inceleyerek karar verir ve bu karar kesindir (m.14/5).
Şablon 2 — Sulh ceza hâkimliğine başvuru dilekçesi
Aşağıdaki dilekçe, cevap metni süresinde yayımlanmadığında veya kanuna aykırı yayımlandığında kullanılır. Ekleri eksiksiz sunun: hâkim duruşma yapmadan, dosya üzerinden karar verecektir.
................................ NÖBETÇİ SULH CEZA HÂKİMLİĞİNE
BAŞVURUCU : ....................................
T.C. Kimlik No: ....................
Adres : ....................................
Telefon / e-posta: ....................................
VEKİLİ (varsa) : Av. ................................
KARŞI TARAF : ................................ (yayının adı)
Sorumlu müdür : ....................................
Yayın sahibi : ....................................
Adres : ....................................
KONU : 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 14 üncü maddesi uyarınca
gönderilen cevap ve düzeltme yazısının
[ ] süresinde yayımlanmaması,
[ ] Kanun hükümlerine aykırı şekilde yayımlanması
nedeniyle, yayımın yapılmasına veya Kanun hükümlerine uygun
olarak yapılmasına karar verilmesi istemidir.
AÇIKLAMALAR
1) ...... / ...... / 20...... tarihinde .........................
adlı süreli yayında '.....................................'
başlıklı eser yayımlanmıştır. (EK-1)
[ ] Yayın bir internet haber sitesidir; URL: ................
2) Söz konusu eser, şahsımın şeref ve haysiyetini ihlâl edici /
şahsımla ilgili gerçeğe aykırı nitelikte olduğundan, 5187 sayılı
Kanun'un 14/1 maddesi uyarınca ...... / ...... / 20...... tarihinde
cevap ve düzeltme yazısı gönderilmiş; yazı karşı tarafça
...... / ...... / 20...... tarihinde tebellüğ edilmiştir.
(EK-2, EK-3)
3) Gönderilen metin suç unsuru içermemekte, üçüncü kişilerin hukuken
korunan menfaatlerine aykırılık taşımamakta, cevaba neden olan
yazıdan uzun olmamakta ve (eser yirmi satırdan az ise) otuz satırı
geçmemektedir.
4) Buna rağmen;
[ ] Kanun'un 14/1 maddesinde öngörülen süre içinde metin HİÇ
YAYIMLANMAMIŞTIR. Yayım için tanınan sürenin bitim tarihi:
...... / ...... / 20......
[ ] Metin ...... / ...... / 20...... tarihinde yayımlanmış; ancak
[ ] ilgili yayının yer aldığı sayfa ve sütunlarda değil,
[ ] aynı puntolarla ve aynı şekilde değil,
[ ] URL bağlantısı sağlanmaksızın,
[ ] kısaltılarak / eklenti yapılarak,
[ ] bütün baskılarda değil,
yayımlandığından Kanun'a aykırıdır. (EK-4)
5) İşbu başvuru;
[ ] yayım için tanınan sürenin bitiminden,
[ ] aykırı yayım tarihinden
itibaren 5187 sayılı Kanun'un 14/4 maddesindeki ON BEŞ GÜNLÜK
yasal süre içinde yapılmaktadır.
6) Hâkimliğinizin yetkisi, 5187 sayılı Kanun'un 14/4 maddesindeki
'başvurucunun bulunduğu yer' ölçütüne dayanmaktadır.
HUKUKİ SEBEPLER : T.C. Anayasası m.32; 5187 sayılı Basın Kanunu
m.14 ve m.18; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
ve ilgili sair mevzuat.
DELİLLER : Cevaba konu yayının nüshası / ekran görüntüsü ve URL kaydı,
cevap ve düzeltme yazısı, gönderi ve tebellüğ belgeleri,
aykırı yayıma ilişkin kayıtlar ve her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM : Yukarıda açıklanan nedenlerle;
1- Ekte sunulan cevap ve düzeltme metninin 5187 sayılı Kanun'un
14 üncü maddesine uygun olarak yayımlanmasına,
2- 5187 sayılı Kanun'un 18 inci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,
masrafları yayın sahibi tarafından karşılanmak üzere bu yazının
iki internet haber sitesi ile tirajı yüz binin üzerinde olan iki
gazetede ilân şeklinde yayımlanmasına,
3- Yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin karşı tarafa
yükletilmesine
karar verilmesini saygılarımla arz ve talep ederim.
EKLER : EK-1 Cevaba konu yayının nüshası / ekran görüntüsü ve URL
EK-2 Cevap ve düzeltme yazısının örneği
EK-3 Gönderi ve tebellüğ belgesi (noter / iadeli taahhütlü / KEP)
EK-4 Aykırı yayıma ilişkin kayıt ve karşılaştırma
EK-5 Kimlik belgesi fotokopisi
EK-6 (Varsa) vekâletname örneği
...... / ...... / 20......
Başvurucu / Vekili
Ad Soyad - İmzaHâkim kararından sonra süreler nasıl işler?
Hâkim yayımlanmaya karar verirse, m.14/1'deki yayım süreleri (üç gün / üç günden sonraki ilk nüsha / bir gün) baştan işlemeye başlar. Başlangıç anı m.14/6'da açıkça belirlenmiştir:
| Durum | Sürelerin başlangıcı |
|---|---|
| Sulh ceza hâkiminin kararına <b>itiraz edilmemişse</b> | Kararın <b>kesinleştiği tarih</b> |
| Karara <b>acele itiraz edilmişse</b> | Yetkili makam kararının <b>tebliğ tarihi</b> |
Bu ayrım, ikinci turda ne zaman yeniden hâkimliğe gidebileceğinizi de belirler: kesinleşmiş karara rağmen yayım yapılmazsa artık m.18'in cezai rejimi devreye girer.
Yayımlamamanın yaptırımı — m.18
5187 m.18/1, düzeltme ve cevabın yayımlanmasına ilişkin kesinleşmiş hâkim kararlarına uymayan sorumlu müdür ile sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkiliyi ağır para cezasıyla cezalandırır. Kanun metnindeki nominal aralık on milyar liradan yüz elli milyar liraya kadardır; ceza bölgesel süreli yayınlarda yirmi milyar liradan, yaygın süreli yayınlarda elli milyar liradan az olamaz.
m.18/2 uyarınca ağır para cezasının ödenmesinden yayın sahibi, sorumlu müdür ve sorumlu müdürün bağlı olduğu yetkili müteselsilen sorumludur — yaptırım tek kişide kalmaz.
m.18/3, 7418 sayılı Kanunla genişletilen ek yaptırımı düzenler: düzeltme ve cevap yazısının yayımlanmaması veya m.14/1 şartlarına uyulmaksızın yayımlanması hâllerinde hâkim ayrıca, masrafları yayın sahibi tarafından karşılanmak üzere, bu yazının iki internet haber sitesi ile tirajı yüz binin üzerinde olan iki gazetede ilân şeklinde yayımlanmasına da karar verir. 7418 öncesinde hüküm yalnızca gazeteleri kapsıyordu; “iki internet haber sitesi ile” ibaresi bu kanunla eklenmiştir.
Yayın kuruluşu tarafında iş akışı
Cevap ve düzeltme yazısı geldiğinde saat işlemeye başlar; süreç editöryel değil, hukuki bir yükümlülüktür. Yayın kuruluşları için asgari akış:
- Yazının geliş tarih ve saatini kayda geçirin; KEP/posta alındısını dosyalayın.
- Talebin iki aylık süre içinde olup olmadığını, mirasçı başvurusunda üç aylık süreyi kontrol edin.
- Metnin suç unsuru içerip içermediğini ve üçüncü kişi menfaatlerine aykırılık taşıyıp taşımadığını değerlendirin.
- Uzunluk denetimi yapın: ilgili yazıdan uzun mu? İlgili eser yirmi satırdan azsa metin otuz satırı aşıyor mu?
- Yayımlanacaksa hiçbir düzeltme ve ekleme yapmadan, aynı sayfa-sütun ve puntoyla; internet haber sitesinde URL bağlantısı kurarak yayımlayın.
- İçerik daha önce çıkarılmışsa metni ilk 24 saat ana sayfada olacak şekilde bir hafta yayında tutun.
- Birden fazla baskı varsa tüm baskılarda yayımlayın.
- Yayımlamama kararı veriyorsanız gerekçesini yazılı olarak dosyalayın; hâkimlik aşamasında bu dosya savunmanızın tamamıdır.
Sık yapılan sekiz hata
- Yayım tarihini değil, haberi gördüğü tarihi esas alıp iki aylık süreyi kaçırmak.
- Cevap metnine hakaret veya üçüncü kişi iddiası koyarak metni yayımlanamaz hâle getirmek.
- Talebi yalnızca e-postayla gönderip tebellüğ tarihini ispatlayamamak.
- İnternet haber sitesinde üç günlük süreyi varsaymak — süre bir gündür.
- Cevap metnini haberin bulunduğu yerde değil, ayrı bir düzeltmeler arşivinde yayımlamak.
- URL bağlantısı kurmadan yayımlayıp “yayımladık” savunması yapmak.
- Haberi silip yükümlülüğün bittiğini sanmak — silinme hâlinde metin ana sayfada yayımlanır.
- On beş günlük hâkimlik süresini, talebin gönderildiği tarihten saymak; süre yayım süresinin bitiminden işler.
Özet zaman çizelgesi
GÜN 0 Cevaba konu yayın yayımlanır.
|
| <= EN GEÇ 2 AY (mirasçıda 3 AY)
v
GÜN X Cevap ve düzeltme yazısı kuruluşa ULAŞIR (tebellüğ).
|
| Günlük süreli yayın : en geç 3 gün
| Diğer süreli yayınlar : 3 günden sonraki ilk nüsha
| İnternet haber sitesi : en geç 1 gün
| (içerik çıkarılmışsa: ilk 24 saat ana sayfa, 1 hafta)
v
GÜN Y Yayım süresi DOLAR.
|
| <= 15 GÜN içinde sulh ceza hâkimliğine başvuru
| (aykırı yayımda süre, aykırı yayım tarihinden işler)
v
GÜN Z Hâkim, 3 GÜN içinde duruşmasız karar verir.
|
| Acele itiraz -> yetkili makam 3 GÜN içinde karar verir,
| bu karar KESİNDİR.
v
Yayım süreleri yeniden işler:
itiraz yoksa -> kararın kesinleştiği tarihten
itiraz varsa -> yetkili makam kararının tebliğinden
|
v
Kesinleşmiş karara uyulmazsa -> 5187 m.18 (ağır para cezası,
müteselsil sorumluluk, iki internet haber sitesi ve iki
gazetede ilân).