Ölçüt "sağlık beyanı yasak mı" değil, ilgili mevzuatına aykırı bir sağlık beyanı olup olmadığıdır. 6112 m.8/4 bunu şöyle yazar: radyo ve televizyon yayın hizmetlerinde, "takviye edici gıdalar ve benzeri destekleyici ürünler de dâhil olmak üzere herhangi bir ürünün ilgili mevzuatına aykırı olarak sağlık beyanıyla satışına, pazarlanmasına ve/veya reklamına ... yer verilemez."
Fıkranın kapsamı: yalnız takviye gıda değil
Metindeki "herhangi bir ürün" ifadesi kapsamı çok geniş tutar. Takviye edici gıdalar yalnız örnek olarak sayılmıştır; kozmetik, tıbbi cihaz, bitkisel ürün, gıda veya günlük tüketim ürünü fark etmez. Belirleyici olan ürünün türü değil, tanıtımda sağlık beyanı bulunması ve bu beyanın kendi mevzuatına aykırı olmasıdır.
m.8/4'ün diğer üç yasağı
Aynı fıkra dört yasağı bir arada sayar; sağlık beyanı bunlardan biridir.
- Arkadaş bulma amacıyla kişilerin tanıştırıldığı ve/veya buluşturulduğu türden programlar
- Sağlık beyanıyla ürün satışı, pazarlaması ve/veya reklamı (mevzuatına aykırı olarak)
- Sohbet, arkadaşlık ve eş bulma hatlarının ve hizmetlerinin tanıtımı
- Katma değerli elektronik haberleşme hizmet numaraları, yerel aranır numaralar, benzeri özel içerikli hizmet numaraları ile özel ücrete tabi diğer sabit ve mobil numaralar kullanılarak izleyici ve dinleyicileri yanıltıcı ve/veya haksız kazanca neden olacak şekilde yarışma, çekiliş, lotarya ve benzeri adlar altında ödül ve ikramiye taahhüdü, bu yöntemle ürün tanıtımı, satışı ve pazarlaması
m.8/4, 17/4/2017 tarihli ve 690 sayılı KHK'nin 60. maddesiyle eklenmiş, 1/2/2018 tarihli ve 7077 sayılı Kanunun 50. maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır.
Neden bu kadar ağır
m.8/4 ihlali, m.32/1'in ağır yaptırım grubuna dâhildir. Kanun bunu açıkça yazar: m.32/1, m.8/1'in sayılan bentleri "ve aynı maddenin dördüncü fıkrasına" aykırı yayın yapan kuruluşlara uygulanır.
| Sonuç | İçerik | Dayanak |
|---|---|---|
| İdarî para cezası | Bir önceki ayın brüt ticarî iletişim gelirinin %2 – %5i; radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL'den az olamaz | m.32/1 |
| İdarî tedbir | İhlale konu programın yayını beş keze kadar durdurulur; isteğe bağlı hizmetlerde katalogdan çıkarılır | m.32/1 |
| Tekrar (1 yıl içinde) | Yayın on güne kadar durdurulur | m.32/5 |
| İkinci tekrar | Yayın lisansının iptali | m.32/5 |
Reçetesiz ilaç reklamı ile karıştırmayın
m.11/3 farklı bir konudur ve reklamı yasaklamaz, biçimlendirir: "Reçeteye tabi olmayan ilaçlar ve tedavilerin reklamları dürüstlük ilkesi çerçevesinde, gerçeği yansıtan ve doğrulanması mümkün unsurlardan oluşacak şekilde hazırlanır." Reçeteli ilaç ve tedaviler için ise m.11/2 uyarınca ticarî iletişim hiç yapılamaz; m.11/4 uyarınca ilaçlar ve tıbbi tedaviler için tele-alışverişe izin verilmez.
| Kalem | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Reçeteli ilaç ve tedavi | Ticarî iletişim yasak | m.11/2 |
| Reçetesiz ilaç ve tedavi | Reklam serbest; dürüst, gerçek ve doğrulanabilir olmalı | m.11/3 |
| İlaç ve tıbbi tedavi | Tele-alışveriş yasak | m.11/4 |
| Her türlü ürün | Mevzuatına aykırı sağlık beyanıyla satış, pazarlama ve reklam yasak | m.8/4 |
Reklam kabulünde uygulanabilir kontrol
Yayıncı için asıl risk, reklamverenin beyanının doğruluğunu denetleme yükünün kendisinde olmasıdır. m.32/3 uyarınca fiilin ayrıca suç oluşturması hâlinde bile idarî yaptırım soruşturma şartına bağlı değildir; yayıncı kendi ihlalinden ayrıca sorumludur.
- Reklam metninde hastalık adı, iyileşme, tedavi, önleme veya organ/fonksiyon iyileştirme iddiası var mı?
- Ürünün ruhsat veya bildirim durumu ne? Takviye edici gıda mı, ilaç mı, tıbbi cihaz mı?
- Beyan, ürünün kendi mevzuatında izin verilen bir beyan mı?
- Reklamda "doktor", "uzman" veya beyaz önlük gibi sağlık otoritesi çağrışımı kullanılıyor mu?
- Tele-alışveriş kuşağında mı yayınlanacak? (İlaç ve tıbbi tedavide yasak — m.11/4)
Program içinde de geçerli
m.8/4 yasağı reklam kuşağıyla sınırlı değildir. "Satışına, pazarlanmasına ve/veya reklamına ... yer verilemez" ifadesi, program içinde yapılan tanıtımı da kapsar. Sağlık programlarında bir ürünün tavsiye edilmesi, kuşak reklamı olmasa da fıkra kapsamına girebilir.
Alkol, tütün ve ilaç rejimini yasaklı ürün yazısında, katma değerli numara yasağını yarışma yazısında ele aldık.