Cevap tek cümlelik: evet, mutlak olarak yasaktır. 6112 m.11/1: "Alkol ve tütün ürünleri için hiçbir şekilde ticarî iletişime izin verilemez." Kanunda saat, süre, kanal türü veya yaş uyarısına bağlı hiçbir istisna yoktur.
"Ticarî iletişim" ne kadar geniş
Yasağın kapsamını anlamak için terimi doğru okumak gerekir. 6112'de ticarî iletişim; reklam, tele-alışveriş, program desteklemesi ve ürün yerleştirmeyi kapsayan bir üst kavramdır. Dolayısıyla m.11/1'deki yasak dört kanalı birden kapatır.
| Ticarî iletişim biçimi | Alkol ve tütün | Dayanak |
|---|---|---|
| Reklam | Yasak | m.11/1 |
| Tele-alışveriş | Yasak | m.11/1 |
| Program desteklemesi (sponsorluk) | Yasak | m.11/1 + m.12/3 (ticarî iletişimi yasaklanmış ürünlerin üretici veya satıcıları program destekleyemez) |
| Ürün yerleştirme | Yasak | m.11/1 + m.13/5 (ticarî iletişimi yasaklanmış ürünler ürün yerleştirmede kullanılamaz) |
m.12/3 ve m.13/5, m.11'e yapılan iki ayrı köprüdür. Kanun koyucu, yasağın sponsorluk veya ürün yerleştirme yoluyla dolanılmasını açıkça engellemiştir.
Yayın ilkeleri tarafındaki ikinci katman
Yasak yalnız ticarî iletişimle sınırlı değildir. m.8/1-h uyarınca yayın hizmetleri "alkol, tütün ürünleri ve uyuşturucu gibi bağımlılık yapıcı madde kullanımı ile kumar oynamayı özendirici nitelikte olamaz." Bu, ticarî iletişim olmayan program içerikleri için de geçerlidir: bir dizide veya eğlence programında alkol kullanımının özendirici biçimde sunulması m.8/1-h ihlalidir.
İlaçlar: üç kademeli rejim
m.11, alkol ve tütünün yanında ilaç ve tedavilerin ticarî iletişimini de düzenler ve burada rejim mutlak yasak değil, kademelidir.
| Kalem | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Reçeteye tabi ilaçlar ve tedaviler | Ticarî iletişim yapılamaz | m.11/2 |
| Reçeteye tabi olmayan ilaçlar ve tedaviler | Reklamı yapılabilir; dürüstlük ilkesi çerçevesinde, gerçeği yansıtan ve doğrulanması mümkün unsurlardan oluşmalıdır | m.11/3 |
| İlaçlar ve tıbbi tedaviler | Tele-alışverişe izin verilemez | m.11/4 |
m.11/4 dikkat çekicidir: reçetesiz bir ilacın reklamı yapılabilirken, aynı ilacın tele-alışveriş yoluyla satışı yasaktır. Reklam ile satış kanalı arasındaki bu ayrım sık atlanıyor.
Tıbbi ürün üreticilerinin sponsorluğu: kısmen serbest
m.12/3'ün ikinci cümlesi ince bir denge kurar: "Tıbbi ürünleri üreten, pazarlayan veya satan ya da tıbbi tedavileri pazarlayan veya sunan gerçek ve tüzel kişilerin program desteklemesinde bulunması hâlinde, gerçek ve tüzel kişilerin ismi, markası, logosu veya imajı program desteklemesinde kullanılabilir; ancak gerçek ve tüzel kişilerin üretim veya satışını yaptığı reçeteye tabi tıbbi ürünler veya tıbbi tedaviler kullanılamaz."
Yani bir ilaç şirketi programı destekleyebilir ve şirket kimliği ekranda görünebilir; ancak o şirketin reçeteli ürünü bildirimde yer alamaz.
Sağlık beyanlı ürün tanıtımı: ayrı ve ağır yasak
2017'de eklenen m.8/4, ilaç dışı ürünler için ayrı bir yasak getirir: radyo ve televizyon yayın hizmetlerinde, "takviye edici gıdalar ve benzeri destekleyici ürünler de dâhil olmak üzere herhangi bir ürünün ilgili mevzuatına aykırı olarak sağlık beyanıyla satışına, pazarlanmasına ve/veya reklamına" yer verilemez. m.8/4 ihlali m.32/1'in ağır grubunda olduğu gibi, m.32/5 uyarınca tekrarı doğrudan yayın durdurma ve lisans iptali merdivenine girer.
Yaptırım özeti
| İhlal | Fıkra grubu | Oran | Ek sonuç |
|---|---|---|---|
| m.11 (alkol, tütün, reçeteli ilaç ticarî iletişimi) | m.32/2 | %1 – %3 | 20+ ihlalde yayın durdurma merdiveni |
| m.8/1-h (bağımlılık ve kumarı özendirme) | m.32/1 | %2 – %5 | Program beş keze kadar durdurulur |
| m.8/4 (sağlık beyanlı tanıtım vb.) | m.32/1 | %2 – %5 | Tekrarda 10 güne kadar durdurma, ikinci tekrarda lisans iptali |
Sağlık beyanı konusunu sağlık beyanı yazısında, sponsorluk sınırlarını sponsorluk yazısında ele aldık.