RTÜK cezası sabit bir rakam değildir. 6112 sayılı Kanunun 32. maddesi cezayı kuruluşun kendi cirosuna bağlar: matrah, ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticarî iletişim geliridir. Aynı ihlal, geliri yüksek bir ulusal kanalda altı haneli, küçük bir yerel radyoda kanunun alt sınırı kadar çıkabilir. Bu yüzden "RTÜK ne kadar ceza kesiyor" sorusunun tek bir cevabı yoktur; önce hangi fıkraya girdiğinizi, sonra hangi ayın gelirine bakılacağını bilmek gerekir.
Matrah: bir önceki ayın brüt ticarî iletişim geliri
Kanun matrahı açıkça tanımlar: "ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticarî iletişim geliri". Buradaki üç ayrıntı hesabı doğrudan değiştirir.
- Tespit ayı esas alınır, yayın ayı değil. Mart ayında yayınlanan bir program Haziranda tespit edilmişse matrah Mayıs ayının geliridir.
- Brüt gelirdir. Ajans komisyonu, indirim ve masraf düşülmüş net rakam değil, brüt tutar esas alınır.
- Ticarî iletişim geliridir. Kuruluşun toplam cirosu değil; reklam, tele-alışveriş, program desteklemesi ve ürün yerleştirme gibi ticarî iletişim kalemlerinden doğan gelirdir.
Oran: hangi fıkraya girdiğiniz belirler
6112 iki ayrı oran bandı kurar. Hangi bandın uygulanacağı, ihlal edilen hükme göre değişir.
| İhlal edilen hüküm | Oran | Dayanak |
|---|---|---|
| m.8/1'in (a), (b), (d), (f), (g), (ğ), (h), (n), (ö), (s), (ş), (t) bentleri ve m.8/4 | Brüt ticarî iletişim gelirinin %2 – %5 | m.32/1 |
| m.8/1'in diğer bentleri, m.8/2, m.8/3 ve Kanunun diğer madde ve yükümlülükleri | Brüt ticarî iletişim gelirinin %1 – %3 | m.32/2 |
Birinci banda giren bentler; Devletin varlık ve bağımsızlığı ile bölünmez bütünlüğü (a), kin ve düşmanlığa tahrik (b), terörü övme (d), millî ve manevî değerler ile genel ahlak (f), suçu ve suçluyu övme (g), çocukların ve engellilerin istismarı (ğ), bağımlılık yapıcı madde ve kumarı özendirme (h), müstehcenlik (n), yarışma ve ikramiye yasağı (ö), toplumsal cinsiyet eşitliği (s), şiddeti özendirme (ş) ve terör eylemini terörün amaçlarına hizmet edecek şekilde sunma (t) bentleridir. Bu liste 2017'de 680 ve 690 sayılı KHK'lerle genişletilmiş, 2018'de 7072 ve 7077 sayılı Kanunlarla aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır.
Alt sınır: oran çok küçük çıksa bile
Yüzde hesabı düşük bir rakam veriyorsa kanun taban koyar. İdarî para cezası radyo kuruluşları için 1.000 TL'den, televizyon kuruluşları ve isteğe bağlı medya hizmet sağlayıcıları için 10.000 TL'den az olamaz. Bu taban her iki fıkra için de geçerlidir. Kanunda yazılı bu maktu tutarlar, 5326 sayılı Kabahatler Kanununun genel hükümleri çerçevesinde her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir; güncel tutarı Üst Kurulun ilgili duyurusundan teyit edin.
Hesap örneği
Bir televizyon kuruluşunun ihlali Eylül ayında tespit edilmiş olsun. Matrah Ağustos ayının brüt ticarî iletişim geliridir; bu gelir 4.000.000 TL olsun.
| Senaryo | Oran | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|---|
| m.8/1-n (müstehcenlik) ihlali, ağır | %5 | 4.000.000 × 0,05 | 200.000 TL |
| m.8/1-n ihlali, alt banttan | %2 | 4.000.000 × 0,02 | 80.000 TL |
| Ticarî iletişim yükümlülüğü ihlali | %1 | 4.000.000 × 0,01 | 40.000 TL |
| Aynı ihlal, geliri 200.000 TL olan radyo | %2 | 200.000 × 0,02 = 4.000 TL | 4.000 TL (taban aşıldı) |
Oranı bandın neresine yerleştiren ölçütler
Kanun %2 ile %5 arasında Üst Kurula takdir alanı bırakır ama takdiri boşlukta bırakmaz. m.32/1 ve m.32/2, oranın belirlenmesinde ihlalin ağırlığı ile yayının ortamı ve alanının göz önünde bulundurulacağını söyler. Yayının ortamı karasal, uydu, kablo veya internet olabilir; alan ise yerel, bölgesel ve ulusal ayrımıdır. Ulusal karasal bir kanalda yapılan ihlalin bandın üst ucuna yerleşmesi bu ölçütün doğal sonucudur.
Para cezası tek yaptırım değildir
m.32/1 kapsamındaki ihlallerde Üst Kurul, para cezasının yanında idarî tedbir de uygular: ihlale konu programın yayını beş keze kadar durdurulur, isteğe bağlı hizmetlerde program katalogdan çıkarılır. Kanunun son cümlesi esnekliği açıkça verir: ihlalin mahiyetine göre para cezası ile tedbir birlikte verilebileceği gibi, yalnız para cezasına veya yalnız tedbire de karar verilebilir.
Ceza ne zaman ödenir, nereye tebliğ edilir
Kanunda düzenlenen idarî para cezaları tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir (m.32/11). Uyarı ve idarî yaptırım kararları, kuruluşun Üst Kurula bildirdiği kayıtlı elektronik posta (KEP) adresine tebliğ edilir; KEP'e zorunlu bir sebeple tebligat yapılamazsa Üst Kurula bildirilen adrese yapılan bildirim tebligat yerine geçer (m.32/10). KEP adresini güncel tutmamak, sürelerin farkında olmadan işlemesi demektir.
Suç soruşturması cezayı bekletmez
m.32/3 açıktır: yükümlülük veya yasak ihlali aynı zamanda suç oluşturuyorsa, o suç nedeniyle soruşturma veya kovuşturma yapılması şartına bağlı olmaksızın idarî para cezası veya idarî tedbir kararı verilir. Yani savcılık dosyası beklenmez; idarî süreç kendi takvimiyle yürür.
Cezanın üst sınırını ve tekrar hâlindeki artışı üst sınır yazısında, program durdurma sayısını durdurma yazısında, karara karşı yargı yolunu itiraz yazısında ayrıntılı anlattık.