Bu, seride en çok yanlış bilinen konudur. Sahada yaygın olan varsayım şudur: "Kaynağı yazdım, sorun kalmaz." Kanunun kurduğu yapı bunun tam tersidir. Kaynak göstermek, iktibasın zaten serbest olduğu hallerde yerine getirilmesi gereken ek bir yükümlülüktür. Serbest olmayan bir kullanımı serbest hâle getirmez. Aşağıda bu ayrımı hükümlerle kuruyor, iki yükümlülüğün nerede kesiştiğini ve kaynak gösterildiği hâlde hangi ihlallerin ayakta kaldığını anlatıyorum.
Kanun iki ayrı şey söylüyor
FSEK'te izin ve kaynak, birbirinden bağımsız iki katmandır. Birincisi mali hakların kime ait olduğunu belirler, ikincisi serbest kullanım hâllerinde uyulacak biçimi. Bunları karıştırdığınızda, kaynak gösterdiğiniz hâlde mali hak ihlali yapmış olabilirsiniz.
| Katman | Ne düzenler | Dayanak | Karşılığı |
|---|---|---|---|
| Mali haklar / izin | Eseri işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletme yetkisinin kime ait olduğu | FSEK m.20, 21, 22, 23, 24, 25; devir için m.48-52 | İhlalinde m.68/1 bedel talebi, m.66 ref, m.70 tazminat, m.71/1-1 ceza |
| Kaynak gösterme | Serbest kullanım hâllerinde kaynağın nasıl gösterileceği | FSEK m.35 son fıkra, m.36/3, m.33, m.34 son fıkra | İhlalinde m.67/3 (adın derci + ilan) ve m.71/1-3 ile 71/1-5 ceza |
Dikkat edin: iki satırın yaptırımları da ayrıdır. Yani kaynak göstermek ikinci satırın yükümlülüğünü yerine getirir; birinci satırdaki sorunu çözmez.
Kaynak gösterme yükümlülüğü nereden doğuyor?
Kanun kaynak göstermeyi bağımsız bir yetki kaynağı olarak değil, serbestinin şartı olarak düzenler. İki temel hüküm şöyledir:
FSEK Madde 35 — son fıkra
"İktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır. İlim eserlerinde,
iktibas hususunda kullanılan eserin ve eser sahibinin adından başka bu
kısmın alındığı yer belirtilir."
FSEK Madde 36 — üçüncü fıkra
"Bütün bu hallerde, iktibas edilen gazete, dergi ve ajansın ve eğer bunlar
da başka bir kaynaktan alınmışlarsa o kaynağın adı, tarih ve sayısından
başka makale sahiplerinin adı, müstear adı veya alameti zikredilmek
icabeder."İki ifadeye dikkat edin. m.35'te "lazımdır", m.36/3'te "icabeder" denir. Bunların ikisi de emredicidir — bir tercih değil bir mecburiyet ifade eder. Ama iki hükmün de cümle kuruluşuna bakın: her ikisi de zaten caiz olan bir iktibasın nasıl yapılacağını söyler. Hiçbiri "kaynak gösterirsen alabilirsin" demez.
Peki serbest olmayan bir kullanımda ne oluyor?
Kullandığınız içerik m.36, m.37 veya diğer istisnalardan hiçbirine girmiyorsa, o içerik üzerindeki mali haklar münhasıran eser sahibindedir. Kanunun ifadesi kesindir:
- m.21: "Bir eserden, onu işlemek suretiyle faydalanma hakkı munhasıran eser sahibine aittir."
- m.22: Bir eserin aslını veya kopyalarını "herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen veya kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli olarak" çoğaltma hakkı münhasıran eser sahibine aittir
- m.23: Yayma hakkı münhasıran eser sahibine aittir
- m.25: Dijital iletim dahil, işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim hakkı ve "gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda eserine erişimini sağlamak suretiyle umuma iletim" hakkı münhasıran eser sahibine aittir
Bir haber sitesine içerik koymak, m.25/2'deki "seçtikleri yer ve zamanda erişim" tanımının tam karşılığıdır. Bu hak eser sahibindeyse, kaynak yazmanız o hakkı size geçirmez. Hakkın geçmesi için m.48-52 kapsamında bir devir veya ruhsat gerekir ve m.52 bunun şeklini de belirler:
FSEK Madde 52 — Şekil
"Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları
olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır."Kaynak gösterildiği hâlde ayakta kalan ihlaller
Somutlaştıralım. İzinsiz bir kullanımda kaynak göstermeniz yalnızca bir ihlali ortadan kaldırır, diğerlerini ortadan kaldırmaz.
| Talep / yaptırım | Dayanak | Kaynak gösterilmesi durumu değiştirir mi? |
|---|---|---|
| Rayiç bedelin en çok üç katı | FSEK m.68/1 | Hayır. Talep izinsiz kullanıma bağlıdır, kaynağa değil |
| Tecavüzün ref'i davası | FSEK m.66 | Hayır. Ayrıca m.66/3 uyarınca tecavüz edenin kusuru şart değildir |
| Tecavüzün men'i davası | FSEK m.69 | Hayır |
| Maddi tazminat | FSEK m.70/2 | Hayır; kusur varsa istenebilir |
| İzinsiz umuma iletim/yayım cezası (1-5 yıl hapis veya adlî para) | FSEK m.71/1-1 | Hayır. Bu bent kaynak gösterilip gösterilmediğine bakmaz |
| Kaynak göstermeksizin iktibas cezası (6 ay-2 yıl) | FSEK m.71/1-3 | Evet, bu bent bakımından fiil oluşmaz |
| Adın nüshalara derci + en fazla 3 gazetede ilan | FSEK m.67/3 -> m.67/2 | Evet, doğru ve yeterli kaynak gösterilmişse bu talep doğmaz |
| 5187 m.24/1 kaynak göstermeden yeniden yayım | 5187 sayılı Basın Kanunu m.24/1 | Evet, bu fıkra bakımından fiil oluşmaz |
| 5187 m.24/2 izinsiz yeniden yayım | 5187 sayılı Basın Kanunu m.24/2 | Hayır. Bu fıkra izne bağlıdır, kaynağa değil |
Tablonun anlattığı şey basittir: kaynak göstermek, kaynak gösterme yükümlülüğünü karşılar. Başka hiçbir şeyi karşılamaz. İki rejimin ceza boyutunu ve nasıl birlikte uygulanabildiğini kaynak göstermeden yeniden yayımın cezasını ele aldığımız yazıda ayrıntılı olarak işledik.
Tersi de doğru: izin aldım, kaynak göstermesem olur mu?
Bu da olmaz, ama sebebi farklıdır. Kaynak gösterme yalnızca mali haklarla değil, manevi haklarla da bağlantılıdır. FSEK m.67 manevi haklara tecavüzü düzenler ve üçüncü fıkrası doğrudan kaynak göstermeye bakar:
FSEK Madde 67 — ikinci ve üçüncü fıkra
f.2: "Eser üzerinde sahibinin adı hiç konulmamış veya yanlış konulmuş yahut
konulan ad iltibasa meydan verecek mahiyette olupta eser sahibi 15 inci
maddede zikredilen tesbit davasından başka tecavüzün ref'ini talep etmişse,
tecavüz eden gerek aslına, gerek tedavülde bulunan çoğaltılmış nüshalar
üzerine eser sahibinin adını derç etmeye mecburdur. Masrafı tecavüz edene
ait olmak üzere, hükmün en fazla 3 gazetede ilanı talep edilebilir."
f.3: "32, 33, 34, 35, 36, 39 ve 40 ıncı maddelerde sayılan hallerde yanlış
veya kifayetsiz kaynak tasrih edilmiş veyahut hiç kaynak gösterilmemişse
ikinci fıkra hükmü uygulanır."Fıkra üç ihtimali birlikte sayar: yanlış kaynak, kifayetsiz (yetersiz) kaynak ve hiç kaynak gösterilmemesi. Üçünün de sonucu aynıdır — eser sahibinin adının nüshalara derci ve masrafı ihlal edene ait olmak üzere en fazla üç gazetede ilan. Yani eksik kaynak, hiç kaynak göstermemekle aynı yaptırıma bağlanmıştır.
Cezai boyut: iki ayrı bent, iki ayrı fiil
FSEK m.71 kaynak gösterme ile izin arasındaki farkı ceza düzeyinde de kurar. İki bent birbirinden bağımsızdır:
- m.71/1-1: Bir eseri hak sahibinin yazılı izni olmaksızın işleyen, temsil eden, çoğaltan, değiştiren, dağıtan, umuma ileten veya yayımlayan kişi hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezasına hükmolunur
- m.71/1-3: Bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır
- m.71/1-5: Bir eserle ilgili olarak yetersiz, yanlış veya aldatıcı mahiyette kaynak gösteren kişi altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır
Birinci bent "yazılı izin" der, üçüncü bent "kaynak" der. Kaynak göstererek izinsiz kullanan kişi üçüncü bentten kurtulur, birinci bentten kurtulmaz. FSEK m.75/1 uyarınca m.71 ve m.72'deki suçların soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır ve şikâyetle birlikte hak sahipliğini kanıtlayan belgelerin Cumhuriyet başsavcılığına verilmesi gerekir.
Peki hangi hâllerde kaynak göstermek yeterli oluyor?
Yeterli olduğu hâller kanunda sayılıdır ve bunların hepsi bir serbest kullanım hâlidir. Haber ve medya bakımından en çok işleyenler şunlardır:
| Hâl | Serbestinin kaynağı | Kaynak yükümlülüğü |
|---|---|---|
| Basın veya radyoyla yayılmış günlük havadis ve haberler | FSEK m.36/1 | m.36/3 unsurları |
| İktibas hakkı saklı tutulmamış makale ve fıkralar | FSEK m.36/2 c.1 | m.36/3 unsurları |
| İktibas hakkı saklı tutulmuş makale ve fıkraların basın özeti | FSEK m.36/2 c.2 | m.36/3 unsurları |
| Meclis, mahkeme ve umumi toplantı konuşmaları | FSEK m.32 | Kural olarak ad zikredilir; m.32/2 hadisenin mahiyeti gerektirmiyorsa istisna tanır |
| Resmen yayımlanan kanun, kararname, yönetmelik, tebliğ, genelge ve kazai kararlar | FSEK m.31 | Madde metninde ayrı bir şart yok; serbestlik tamdır |
| Umumi yol, cadde ve meydanlara temelli konulan güzel sanat eserleri | FSEK m.40/1 | Mimarlık eserlerinde yalnız dış şekle münhasırdır |
Bu tablonun dışında kalan her kullanım için sıra izne gelir. Serbest hâllerin kapsamını ve karar akışını haber alıntısının serbestisini ele aldığımız yazıda, köşe yazılarına özgü ikili rejimi ise köşe yazısı alıntısı yazısında bulabilirsiniz.
Redaksiyon için üç kural
- Önce serbestiyi kurun, sonra kaynağı yazın. Sıra tersine dönerse kaynak satırı yalnızca ihlalin belgesi hâline gelir — hangi içeriği aldığınızı ve nereden aldığınızı siz kayda geçirmiş olursunuz.
- İzin alıyorsanız yazılı alın ve hakları tek tek sayın. m.52 bunu şart koşar; m.20/1 mali hakların birbirine bağlı olmadığını söyler. "Sitede yayımlayabilirsiniz" cümlesi işleme veya arşivde saklama iznini kapsamaz.
- Kaynağı eksiksiz yazın. m.67/3 yetersiz kaynağı hiç kaynak göstermemekle aynı yaptırıma bağlar; m.71/1-5 ayrıca cezalandırır. Unsurların tam listesini ve şablonları kaynak gösterme yazımızda verdik.
İhlal gerçekleştiğinde talep edilebilecek kalemlerin nasıl hesaplandığını telif ihlalinde tazminat hesabı yazısında bulabilirsiniz. Kurumsal tarafta ise izin kayıtlarını ve kaynak künyelerini içerik akışının içinde tutmak, sonradan ispat açısından belirleyici olur; haber yazılımı tarafında lisans kaydı ve kaynak alanı aynı içerik kaydına bağlanabilir.